نشریه آفتاب خاورمیانه

زهرا داستانی

روزنامه‌نگار

از زمان شکل‌گیری تمدن‌های بشری، "دارو" یا هر ماده‌ای که بتواند انسان‌ها را از خطر مرگ در برابر بیماری‌ها نجات دهد کالایی استراتژیک محسوب می‌شد. هند پس از استقلال خود با تمرکز بر تخصصی‌سازی تولید دارو، قاعده بازی صنعت سلامت را تغییر داد و خود را از یک کشور واردکننده به سومین تولیدکننده بزرگ دارو در جهان تبدیل کرد. این کشور امروزه بیش از ۲۰ درصد از داروهای ژنریک (داروهای کپی‌شده از برند اصلی) جهان را تامین می‌کند. در این یادداشت به مسیری که هند برای رسیدن به این جایگاه طی کرد، می‌پردازیم.

سیر صنعت دارو در هند

هند پس از ۸۹ سال استعمار بریتانیا، به‌شدت به غرب وابسته بود و این وابستگی حتی پس از استقلال در سال ۱۹۴۷ نیز ادامه یافت. این وابستگی به‌ویژه در صنعت دارویی بود که عمدتا شرکت‌های چندملیتی غربی بازار را در دست داشتند. بیش از ۸۰ درصد بازار دارو توسط شرکت‌های خارجی مانند GlaxoSmithKline و فایزر کنترل می‌شد و ۹۹ درصد پتنت‌های دارویی در اختیار خارجی‌ها قرار داشت. با استفاده از قانون ثبت اختراع یا پتنت (Product Patent)، حتی اگر دارویی در هند تولید می‌شد، انحصار کامل آن در دست شرکت‌های خارجی بود. نتیجه این حکمرانی، قیمت بسیار بالای داروها و عدم‌دسترسی مردم فقیر هند به داروهای ضروری بود.

صنعت دارویی بومی هند که به‌همت جواهر لعل نهرو، اولین نخست‌وزیر و از رهبران استقلال هند در دهه ۱۹۵۰ شکل گرفت، در ابتدا نتوانست به‌اندازه کافی رشد کند. نهرو با هدف خودکفایی و صنعتی‌سازی هند، پنج شرکت دولتی دارویی تاسیس کرد؛ با این حال، تا اواسط دهه ۱۹۶۰ با وجود قانون پتنت، هند همچنان واردکننده عمده دارو بود. تلاش‌های نهرو زمینه‌ساز تولید محلی و کنترل قیمت دارو شد و آن را از کالایی لوکس به یک حق انسانی تبدیل کرد.

از درد وابستگی تا خودکفایی ملی هند

ایندیرا گاندی، سومین نخست‌وزیر هند و دختر جواهر لعل نهرو، در دور اول نخست‌وزیری خود سیستم پتنت را در سال 1970 اصلاح کرد. شرکت‌های داروسازی هندی توانستند به‌روش خودشان داروهای خارجی را تولید کنند و شرکت‌های داروسازی خارجی مجاز بودند روش ساخت دارو را تنها به‌مدت هفت سال (به‌جای ۱۵ سال در قانون قبلی) در انحصار خود داشته باشند. همزمان، قانونی تصویب شد که قیمت ۷۱ درصد داروهای ضروری را کنترل کند و حاشیه سود خرده‌فروشان را به هشت درصد و عمده‌فروشان را به ۱۶ درصد رساند. حاصل این شد که شرکت‌های خارجی بازار را ترک کردند و شرکت‌های هندی با مهندسی معکوس و تولید داروهای خارجی به‌شیوه خودشان، صنعت داروسازی هند را متحول کردند.

خودکفایی و آغاز صادرات

پس از قانون پتنت ۱۹۷۰، صنعت دارویی هند رشد کرد، اما همچنان وابستگی به مواد اولیه دارویی(API) وجود داشت که اغلب با قیمت‌های بالا وارد هند می‌شدند. در مارس ۱۹۷۸، دولت موریارجی دسای، قوانین جدیدی برای خودکفایی کامل در تولید دارو، کنترل قیمت‌ها و تقویت صنعت بومی در برابر شرکت‌های خارجی تصویب کرد.

سیاست داروی ۱۹۷۸ به‌کمک آمد و تعداد داروهای تحت‌کنترل قیمت را افزایش داد و حاشیه سود شرکت‌ها به ۲۰-۱۸ درصد محدود شد. سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی در صنعت دارو به 40 درصد رسید و فقط برای فناوری‌های جدید مجاز بود. همچنین شرکت‌های خارجی باید ۶۰ درصد سهام خود را به شرکای هندی واگذار می‌کردند. شرکت‌ها به استفاده از مواد اولیه هندی ملزم شدند و واردات غیرضروری ممنوع شد.

از اثرات مستقیم تاثیر این قانون در صنعت داروسازی هند این بود که شرکت‌های داروسازی شروع به خودکفایی در فرمولاسیون‌ها کردند. یعنی اگر مواد اولیه دارویی از کشور خارجی وارد می‌شد، شرکت‌ها در داخل هند آن را به قرص تبدیل و بسته‌بندی می‌کردند. این استراتژی باعث شد، میلیون‌ها شغل برای جوانان هندی ایجاد شود، کیفیت دارو در هند کنترل شود، قیمت داروها تا ۶۰ درصد کاهش یابد و وابستگی به داروی آماده در هند قطع شود. هند با این استراتژی تا ۱۹۹۰ به خودکفایی در فرمولاسیون‌ها رسید و ۷۰ درصد مواد اولیه را تولید کرد.

بازگشت به قانون پتنت 

در سال ۱۹۹۵، هند به سازمان تجارت جهانی (WTO) پیوست و متعهد شد که از سال ۲۰۰۵ به‌بعد، قانون پتنت را بپذیرد و دیگر داروها را کپی نکند. اما در این فاصله ۱۰ ساله، هزاران درخواست پتنت خارجی (در حدود ۸۹۲۶ پتنت دارو) را در یک جعبه پستی موقت نگه داشته بود.

زمانی که ۲۰۰۵ فرا رسید، قانون پتنت اصلاحی تصویب شد، جعبه باز شد و پتنت‌های جدید فعال شدند و مهندسی معکوس فقط برای داروهای قبل از ۱۹۹۵ آزاد ماند. برای داروهای جدید، هند راهی هوشمندانه پیدا کرد؛ مجوز اجباری دولت. درنتیجه زمانی که دولت تشخیص می‌داد که به تولید یک داروی خارجی برای مردم هند نیاز است، به شرکت داروسازی هندی اجازه کپی کردن از آن داروی جدید را برای کاهش قیمت آن در بازار داروی هند می‌داد.

داروخانه جهان

هند در دهه ۱۹۹۰ به‌عنوان صادرکننده عمده داروی ژنریک (داروهای کپی‌شده از برند اصلی) شناخته شد، اما لقب "داروخانه جهان" در اوایل دهه ۲۰۰۰ تثبیت شد؛ به‌ویژه پس از ۲۰۰۵ با انقضای پتنت‌های "بلوک‌باستر" صادرات داروهای ژنریک هند به ۳/۷ میلیارد دلار در این سال رسید و هند ۲۰ درصد بازار جهانی ژنریک را تصاحب کرد. پتنت‌های بلوک‌باستر به قانونی گفته می‌شود که اعلام می‌کند حق کپی و تولید داروهایی که فروش سالانه آنها بیش از ۱ میلیارد دلار است، وجود ندارد. وقتی این پتنت‌ها بعد از ۲۰ سال از ثبت منقضی شدند، شرکت‌های ژنریک هندی توانستند نسخه کپی ارزان آن را تولید و روانه بازار کنند.

هند با همه‌گیری کرونا در ۲۰۲۰ این جایگاه را تقویت کرد؛ هند واکسن‌های Covaxin و Covishield را به بیش از ۱۵۰ کشور صادر کرد و داروی هیدروکسی‌کلروکین را به آمریکا ارسال کرد.

خودکفایی در تجهیزات پزشکی

سیر ورود هند به تولید تجهیزات پزشکی، ریشه در تفکر خودکفایی پس از استقلال دارد اما با تاخیری نسبت به داروها پیش رفته است. در دهه‌های ۱۹۵۰-۱۹۶۰، بازار تجهیزات پزشکی کاملا وابسته به واردات بود و بیش از ۹۰ درصد سهم در اختیار شرکت‌های چندملیتی مانند GE Healthcare و Siemens قرار داشت. اولین گام‌ها برای ورود به تولید تجهیزات پزشکی در ۱۹۵۷ با تاسیس چند شرکت تولید سرنگ‌ آغاز شد، اما تا دهه ۱۹۹۰، تولید محدود به تجهیزات کم‌فناوری مانند دستکش بود و واردات بیش از 80 درصد بازار را تشکیل می‌داد.

نقطه عطف خودکفایی در تولید تجهیزات پزشکی در ۲۰۱۴ با طرح "در هند بساز" (Make in India) در دوره نخست‌وزیری نارندرا مودی رخ داد که ۱۰۰ درصد سرمایه‌گذاری خارجی (FDI) را مجاز کرد و شرکت‌هایی مانند Poly Medicure وTrivitron  را برای سرمایه‌گذاری در تولید تجهیزات تشخیصی در هند تشویق کرد. در ۲۰۱۷، قوانین تجهیزات پزشکی تصویب شد تا مقررات را جهانی کند.

همه‌گیری کرونا در ۲۰۲۰ به خودکفایی تجهیزات پزشکی شتاب داد؛ هند تولید ونتیلاتورها و کیت‌ها را افزایش داد و طرح PLI (مشوق مالی برای تولید) با بودجه ۳۴۲۰ کرور روپیه (معادل ۳۴/۲ میلیارد روپیه) برای تجهیزات پرریسک راه‌اندازی شد. این استراتژی هند را از واردکننده به صادرکننده تبدیل کرد؛ بازار از ۲ میلیارد دلار در ۲۰۰۹ به حدود ۱۸ میلیارد دلار در ۲۰۲۴ رسید (با پیش‌بینی ۳۰ میلیارد تا ۲۰۳۳) و صادرات از ۳/۸ میلیارد دلار در 2023-24 به رشد ۵/۷۴ درصدی در آوریل-اکتبر ۲۰۲۴ افزایش یافت.

سیاست ملی تجهیزات پزشکی سال ۲۰۲۳ هند، که در سال ۲۰۲۵ با نظارت دقیق‌تر بر کیفیت واردات تجهیزات پزشکی تکمیل شد، می‌خواهد تا سال ۲۰۴۷ سهم هند از بازار جهانی تجهیزات پزشکی را به ۱۰ تا ۱۲ درصد برساند. این سیاست بر تحقیق‌وتوسعه (R&D)، نوآوری و ایجاد پارک‌های تخصصی برای تولید تجهیزات تمرکز دارد.

تاثیر استراتژی‌های خودکفایی

رویکرد خودکفایی هند بر اقتصاد سلامت و کیفیت سلامت مردم هند تاثیرگذار بود. قیمت داروهای ضروری ۵۰ تا ۹۰ درصد کاهش یافت، دسترسی روستاییان به آنتی‌بیوتیک، ضدسرطان و داروهای HIV از کمتر از ۱۰ درصد به بیش از ۷۰ درصد رسید. از سوی دیگر مرگ‌ومیر مادران ۴۵ درصد و کودکان ۶۰ درصد کاهش یافت و امید به زندگی از ۴۱ سال (۱۹۶۰) به ۷۰ سال (۲۰۲۴) رسید. در این مدت بیش از ۵۰۰۰ داروخانه ارزان ایجاد شد و میلیاردها روپیه صرفه‌جویی برای خانواده‌ها به ارمغان آورد. این استراتژی، عدالت در سلامت را از شعار به واقعیت تبدیل کرد.