منتشرشده در نشریه شماره ۴۰ آفتاب خاورمیانه - آذر ۱۴۰۴
باقر قائدی
کارشناس تحقیقات اقتصادی • بانک خاورمیانه
بازار سرمایه کشورها بهعنوان یکی از مهمترین شاخصهای سنجش وضعیت اقتصادی آنها شناخته میشود و تحولات سیاسی، مالی و صنعتی، بازدهی این بازار را تغییر میدهند. در تابستان ۱۴۰۴ نیز بازار ایران تحتتاثیر پیامدهای جنگ دوازدهروزه و ناترازی انرژی قرار گرفت. در این یادداشت، با مرور بازار سرمایه در تابستان 1404، چشماندازی از وضعیت آتی آن ارائه میدهیم.
بازدهی مثبت آغاز سال
در همان ابتدای سال ۱۴۰۴، بازار سرمایه ایران با تحولات و رویدادهای متعددی مواجه شد که بهشکل قابلتوجهی بر جهتگیری کلی معاملات و بازدهی شاخصهای کلیدی آن اثرگذار بودند. در بهار با آغاز مذاکرات ایران و آمریکا، بازار سرمایه واکنش مثبتی نشان داد و شاخصهای کل بورس اوراق بهادار تهران و فرابورس ایران در پایان فروردینماه بهترتیب ۶/۱۳ درصد و ۷/۰ درصد نسبت به پایان سال ۱۴۰۳ افزایش یابند.
تحولات مثبت سیاسی و اقتصادی در اردیبهشتماه و نیمه نخست خردادماه ۱۴۰۴ از جمله پیشرفت در روند مذاکرات ایران و آمریکا، تصویب برخی از لوایح مرتبط با گروه ویژه اقدام مالی مشترک (FATF) و آغاز فصل مجامع شرکتها موجب تداوم روند صعودی بازدهی بازار سرمایه ایران شدند.
لطمات جنگ
با آغاز جنگ میان ایران و اسرائیل در نیمه دوم خردادماه 1404، فعالیت بازار سرمایه بهحالت تعلیق درآمد و تا هفته دوم تیرماه روند معاملات از سر گرفته نشد. بازگشایی بازار سرمایه در هفته دوم تیرماه پس از وقفه معاملاتی در اثر جنگ، موجب بروز فشار فروش گسترده در سهام بسیاری از شرکتها شد؛ این پدیده عمدتا ناشی از رفتار هیجانی سرمایهگذاران حقیقی و افزایش تمایل به نقدشوندگی در فضای نااطمینانی سیاسی بود.
در تیرماه ۱۴۰۴، حدود ۳۸ هزار میلیارد ریال از منابع سرمایهگذاران حقیقی از بازار سهام و صندوقهای سهامی خارج شد که این رقم بالاترین سطح خروج ماهانه نقدینگی از بازار سهام و صندوقهای سهامی توسط اشخاص حقیقی از سال ۱۴۰۲ تاکنون است. این میزان خروج سرمایه نشانهای از انتظارات منفی و کاهش تمایل به پذیرش ریسک در فضای پرالتهاب پساجنگ محسوب میشود.
تاثیر ماشه
در ماههای مرداد و شهریور 1404، تداوم نگرانیها از احتمال آغاز مجدد جنگ، بههمراه تهدید بازگشت تحریمهای سازمان ملل در قالب فعالسازی سازوکار موسوم به "مکانیزم ماشه"، فضای روانی بازار سرمایه را متلاطمتر کرد. قطعیهای مکرر برق در صنایع کشور (که ریشه در ناترازی مزمن انرژی دارد) نیز ریسکهای تولید و سودآوری شرکتها را افزایش داد و فشار مضاعفی بر شاخصهای بورسی وارد کرد. درنهایت شاخصهای کل بورس اوراق بهادار تهران و فرابورس ایران در انتهای تابستان 1404 نسبت به انتهای بهار 1404، بهترتیب ۱۴/۹ درصد و ۱۲/۹ درصد کاهش یافتند.
بازدهی بازارهای موازی
در بازه سهماهه منتهی به شهریورماه ۱۴۰۴، صندوقهای طلای بازار سرمایه با متوسط رشد ۳۸/۹ درصدی، بیشترین بازدهی ریالی را از آن خود کردهاند که تقریبا مشابه بازدهی ریالی بیتکوین و طلای ۱۸ عیار بوده است. با وجود برخی نوسانهای مثبت مقطعی در بازار سرمایه، بررسی بازدهی متوسط صندوقهای درآمد ثابت و شاخصهای کل بورس و فرابورس در دو بازه سهماهه منتهی به پایان شهریور ۱۴۰۴ نشان میدهد که عملکرد این بازارها نتوانسته متناسب با نرخ تورم نقطهبهنقطه باشد.
اگرچه بسیاری از شرکتهای بازار سرمایه صادراتمحور بوده و درآمد ارزی دارند، اما رشد نرخ ارز نتوانسته بهشکل موثری در افزایش قیمت سهام این شرکتها منعکس شود. این موضوع نشان میدهد که رشد ارز الزاما به رشد بازار سرمایه منتهی نشده و ریسکهای سیاسی یا مداخلات سیاستگذار بر عملکرد بازار سرمایه تاثیرگذاری قابلتوجهی دارند. بهعبارت سادهتر میتوان گفت درصورت کاهش تنش سیاسی و ریسکهای مرتبط با آن، بازار سرمایه بهدلیل عقبماندگی از بازارهای موازی، مورداستقبال بیشتر سرمایهگذاران قرار خواهد گرفت.
ارزش بازار
براساس آمارهای سازمان بورس و اوراق بهادار، تا پایان شهریور ماه 1404 ارزش کل بازار سرمایه ایران (شامل بورس اوراق بهادار تهران، فرابورس ایران و بورس کالای ایران) به 114,593 هزار میلیارد ریال رسید که حدود ۱۹/۸ درصد نسبت به مقطع مشابه سال 1403 افزایش یافته است. بیشترین رشد ارزش بازار در این مدت، مربوط به بازار صندوقهای قابلمعامله با ۱۲۸/۱ درصد و کمترین رشد مربوط به بازار سهام با ۱۲/۱ درصد است.
رشد قابلتوجه ارزش بازار صندوقهای قابلمعامله در نیمه نخست سال 1404 تا حد زیادی نشات گرفته از رشد بیش از 4 برابری صندوقهای کالایی در بورس کالای ایران (عمدتا صندوقهای با پشتوانه طلا و زعفران) بوده است. اگرچه بخش قابلتوجهی از شرکتهای فعال در بازار سرمایه ایران، صادراتمحور بوده و درآمد ارزی دارند، اما افزایش نرخ ارز در ماههای اخیر به رشد قیمتی معنادار در سهام این شرکتها منجر نشده است. این رشد نامناسب از ریسکهای سیاسی و فضای نااطمینانی اقتصادی نشات میگیرد. در انتهای شهریورماه 1404، ارزش بازار بورس اوراق بهادار تهران حدود ۷۰/۲ درصد، ارزش بازار فرابورس ایران حدود ۲۷/۴ درصد و ارزش بازار بورس کالای ایران تنها ۲/۴ درصد از کل ارزش بازار سرمایه ایران را به خود اختصاص داده است.
در پایان شهریورماه 1404، ارزش بازار سرمایه کاهش محسوسی یافت بهنحوی که نسبت ارزش بازار سرمایه به تولید ناخالص داخلی ایران به سطحی کمتر از 46 درصد رسید که از سال 1397 به این سو بیسابقه بوده است. در سالهای 1398 و 1399، شاخصهای بازدهی بازار سرمایه ایران با رشدهای قابلتوجهی همراه بودند و بسیاری از شرکتها با حباب قیمتی مواجه شدند. به همین دلیل، نسبت ارزش بازار سرمایه به تولید ناخالص داخلی در تابستان سال 1399 به بیش از 186 درصد رسید. اما پس از آن، این نسبت کاهش یافت بهنحوی که در پایان تابستان 1404 بازار سرمایه ایران به یکی از ارزندهترین بازارهای دارایی ایران از حیث ارزش تبدیل شده است.
جذابترین صنعت از نظر سرمایهگذاران
در نیمه نخست سال ۱۴۰۴، صنعت بانکها و موسسات اعتباری با ثبت ارزش معاملاتی معادل ۱۵۱۲/۴ هزار میلیارد ریال و رشد قابلتوجه ۲۸۸/۱ درصدی نسبت به مدت مشابه سال قبل، در جایگاه نخست صنایع بورسی از نظر رشد ارزش معاملات قرار گرفته است. ارزش معاملات سهام صنعت بانکها و موسسات اعتباری در نیمه نخست سال 1404، حدود ۲۲/۳ درصد از ارزش معاملات کل صنایع بورس و فرابورس را به خود اختصاص داده است؛ این در حالی است که در مدت مشابه سال 1403، ارزش معاملات سهام این صنعت پس از صنایع فلزات اساسی، خودرو و ساخت قطعات و محصولات شیمیایی در جایگاه چهارم قرار داشت. صنعت بانک و موسسات اعتباری بهدلیل ویژگیهایی مانند نقدشوندگی و ثبات نسبی سودآوری در شرایط عدمقطعیت اقتصادی بیشتر موردتوجه فعالان بازار قرار گرفته است.
چشمانداز بازار سرمایه در نیمه دوم سال 1404
در ماههای پیشرو، بازار سهام تحتتاثیر ترکیب چالشهای ژئوپلیتیکی، نرخ ارز متغیر، تورم بالا، سیاستگذاری کلان و ناترازی انرژی قرار خواهد داشت. از سوی دیگر انتظار میرود با توجه به قطعی برق برخی از صنایع بهویژه صنعت فلزات اساسی و تاثیرات ناترازی گاز مصرفی بر شرکتهای انرژی محور و گزارشهای مالی فصل تابستان، ماههای باقیمانده از 1404 با کاهش تولید و سودآوری همراه باشد.
اما از سوی دیگر با توجه به پایین بودن نسبت "قیمت به درآمد" در بازار و ارزندگی قابلتوجه سهام بسیاری از شرکتهای بازار سرمایه، بازار سرمایه ممکن است بر چالشهای مذکور فایق بیاید و سرمایهگذاران به این بازار توجه بیشتری داشته باشند. بنابراین این انتظار میرود بازار سرمایه نسبت به سایر بازارهای موازی بیشتر حالت نوسانی مایل به نزول داشته باشد. در این شرایط سرمایهگذاران باید به مدیریت ریسک در نیمه دوم سال توجه بیشتری داشته باشند.