منتشرشده در نشریه شماره ۳۷ آفتاب خاورمیانه - اسفند ۱۴۰۳
محدثه ده‌باشی
خبرنگار و مترجم فناوری مالی
منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا (MENA)، با لقب "دنیای خارق‌العاده و شگفت‌انگیز استارت‌آپ‌ها" شناخته شده و در حال تجربه یک رنسانس کارآفرینی است. سیاست‌های حمایتی دولت‌ها، چشم‌اندازهای اقتصادی گسترده و ایده‌های نوآورانه، افراد را تشویق می‌کند تا دست‌به‌کار شوند و کسب‌وکار خودشان را راه بیندازند. بررسی داستان برخی از استارت‌آپ‌های موفق خاورمیانه، ما را بیشتر با چالش‌ها و راهکارهایشان آشنا خواهد کرد.
یونیکورن‌های منا
"ردسیر (Redseer) "که از بزرگ‌ترین شرکت‌های مشاوره خدمات دیجیتال جهان است، پیش‌بینی می‌کند که تا سال ۲۰۳۰، ۳۰۰ یونیکورن (استارت‌آپ‌های با ارزش یک میلیارد دلار) و سونیکورن (استارت‌آپ‌های درآستانه یونیکورن شدن) در منا به وجود بیاید. شرکت "وامدا (Wamda) " هم از سه ماهه اول سال ۲۰۲۳ گزارش داده که استارت‌آپ‌ها در این منطقه ۱/۱ میلیارد دلار جذب سرمایه داشته و عربستان، امارات و مصر در این حوزه پیشرو بوده‌اند.
اقتصاد دیجیتال پس از همه‌گیری کرونا در بخش‌های درمان، فین‌تک و فناوری آموزشی (Edtech) رشد و شکوفایی چشمگیری داشت. ساندیپ گاندیوالا از شرکت ردسیر می‌گوید: «رگولاتوری و اقدامات حاکمیتی در سراسر منطقه منا، سرمایه‌گذاری در بخش‌های مختلف فناوری را راحت‌تر کرده و باعث رشد بیشتر شده است.» در این منطقه، هزاران نفر برای تبدیل ایده‌های بزرگشان به استارت‌آپ‌های تحول‌آفرین، دست‌به‌کار شدند، اما عوامل مختلفی باعث موفقیت یا شکست آنها شد. در ادامه برخی از شرکت‌های موفق منا را معرفی می‌کنیم.
کریم (Careem)
سال تاسیس: ۲۰۱۲
سرمایه: کریم درمجموع توانسته است بیش از 771 میلیون دلار طی ۷ دوره، سرمایه جذب کند.
این کسب‌وکار فعالیت خود را در حوزه به‌اشتراک‌گذاری خودرو (Ride sharing)، سال ۲۰۱۲ آغاز کرد. دو بنیانگذار این شرکت، "مدثر شیخه" و "مگنوس اولوسن" به‌دنبال خلق یک اتفاق "بزرگ و معنادار" بودند اما نمی‌دانستند از کجا باید شروع کنند. آنها فهرستی از تمام مشکلاتی که طی سال‌ها زندگی در خاورمیانه با آن مواجه بودند، تهیه کردند تا این مشکلات را به فرصت تبدیل کنند. اینجا بود که ایده کریم به ذهنشان رسید.
مانند هر کسب‌وکار دیگری، شرکت کریم هم در مسیر فعالیتش با چالش‌ها و موانعی روبه‌رو شد، اما شاید بزرگ‌ترین ضربه، هنگام همه‌گیری ویروس کرونا به این استارت‌آپ وارد شد. کریم سعی کرد که این چالش را به فرصت تبدیل کند و زمانی که درخواست به‌اشتراک‌گذاری سفر به‌شدت کم شده بود، این کسب‌وکار خودش را به یک سرویس چندمنظوره تبدیل کرد.
یکی از مهم‌ترین عوامل موثر در رشد و موفقیت کریم، حمایت و پشتیبانی بود که از سمت شرکت‌های محلی انجام شد. این استارت‌آپ در دبی شکل گرفت و مشارکت و حمایت شرکت‌هایی مانند شرکت مخابرات عربستان(STC) ، الطیار، سازمان سرمایه‌گذاری کویت و ابراج، ارزش افزوده بسیاری برای کریم به‌همراه داشت.
سوق (Souq.com)
سال تاسیس: ۲۰۰۵
سرمایه: سوق درمجموع توانسته است ۴۶۰ میلیون دلار طی ۵ دوره، سرمایه جذب کند.
سوق یکی از بزرگ‌ترین ارائه‌دهندگان خدمات تجارت الکترونیک در خاورمیانه است و با بیش از ۱۳۵ میلیون مشتری، در هفت کشور دنیا فعالیت می‌کند. تمرکز اصلی این کسب‌وکار بیشتر روی حوزه‌های الکترونیک، سلامت، زیبایی، خانه و کودک است.
رونالدو موکاوار این کسب‌وکار را با ذهنیتی که از eBay داشت، در سال ۲۰۰۵ راه‌اندازی کرد و کار‌وبارش به‌سرعت رونق گرفت. در پایان سال ۲۰۰۹ این برند حتی تراکنش‌هایی به‌ارزش بیش از ۳ میلیون درهم را ثبت کرد. رویکرد شرکت سوق در سال ۲۰۱۰ به انحصار خدمات در قالب B2C تغییر کرد و همین تغییر باعث رشد بیشتر این استارت‌آپ شد.
اما یکی از بزرگ‌ترین چالش‌ها برای سوق هم درست به‌دنبال همین تغییر رویکرد به B2C شکل گرفت، زیرا بیشتر حجم تراکنش‌هایش را یک‌شبه از دست داد؛ اگرچه طی شش ماه آینده سوق توانست این زیان را جبران کند، اما برای این تغییر، مجبور به تحول در طراحی نرم‌افزار خود و پیاده کردن قابلیت‌هایی مانند فعال کردن روش‌های پرداخت جایگزین برای حفظ مشتریان بین‌المللی شد. نقطه قوت سوق این بود که تلاش کرد در مسیر حل این بحران، منافع بلندمدت خود را در نظر بگیرد؛ درنتیجه برای حل مشکلات پرداخت، از جامعه درحال‌رشد کارآفرینان در خاورمیانه کمک گرفت.
پست‌پی (Postpay)
سال تاسیس: ۲۰۱۹
سرمایه: پست‌پی درمجموع توانسته است ۶۰ میلیون دلار طی ۳ دوره، سرمایه جذب کند.
پست‌پی به‌دلیل فناوری نوآورانه و مدل کسب‌وکاری »الان بخر، بعدا پرداخت کن»، یکی از پیشروترین شرکت‌ها در حوزه اعتبار خاورمیانه است. مشتریان این استارت‌آپ می‌توانند از آن هم برای انجام پرداخت اقساطی و هم برای تسهیل فرآیند پرداخت‌های معمولی خود استفاده کنند. ادغام این کسب‌وکار با پلتفرم‌های تجارت الکترونیک، دریافت اعتبار را برای مصرف‌کنندگان آسان‌تر کرده و تنها با چند کلیک ساده، خریداران می‌توانند هزینه خریدشان را به‌صورت اقساطی پرداخت کنند.
ابتکار دیگری که پست‌پی انجام داده این است که با امکان انجام پرداخت‌های راحت و گزینه‌های مقرون‌به‌صرفه، شکاف میان مصرف‌کنندگان با محصولات موردنیازشان را به‌مراتب کمتر کرده است. پست‌پی محصولات "الان بخر، بعدا پرداخت کن "(BNPL) خود را موردتایید دفتر کار بازبینی شرعی قرار داده که سازمانی پیشرو با مجوز بانک مرکزی بحرین است.
ام‌ان‌تی-حالا (MNT-Halan)
سال تاسیس: ۲۰۱۷
سرمایه: این سازمان درمجموع توانسته است 5/627 میلیون دلار طی ۴ دوره، سرمایه جذب کند.
مدیرعامل‌های این کسب‌وکار، درست در میان خیابان‌های شلوغ مصر، جایی که خدمات بانکداری سنتی برای ۶۵ درصد مردم دور از دسترس است، از قدرت فناوری تلفن همراه برای ارائه خدمات بانکداری به افراد استفاده کردند. درواقع، استارت‌آپ ام‌ان‌تی-حالا با ارزشی حدود یک میلیارد دلار و ارائه وام‌های خرد، پرداخت صورت‌حساب و بسیاری سرویس‌های دیگر، به راه نجاتی برای میلیون‌ها نفر تبدیل شده است. وام‌دهی خرد حالا، به ابزاری قدرتمند برای کارآفرینان محلی تبدیل شده و قصد دارد تا تاثیری طولانی‌مدت بر زندگی افراد بگذارد.
این استارت‌آپ بیش از 1/8 میلیون کاربر فعال دارد و بیش از ۴/۴ میلیارد دلار وام صادر کرده و به‌این‌ترتیب از اکثر بانک‌های مصری پیشی گرفته است. شرکت حالا در ماه‌های اخیر کسب‌وکارش را در خاورمیانه گسترش داد و توانست بانک ادونس (Advans) در پاکستان که خدمات مالی خرد به مشتریانش ارائه می‌کند را بخرد.
با این حجم از کاربران، مطمئنا یکی از چالش‌های شرکت حالا، چگونگی رسیدگی به نیازهای چنین پایگاه متنوعی از کاربران است و "منیر نخله" مدیرعامل شرکت می‌گوید: «ما نیاز کاربرانمان را در اولویت قرار می‌دهیم و سعی می‌کنیم محصولات و خدمات را به‌نحوی توسعه دهیم که مشکلات آنها را به بهترین شکل برطرف کند. برای این کار به داده‌هایمان متکی هستیم و با تقسیم‌بندی کاربرانمان می‌توانیم به درک عمیق‌تری از رفتارها و نیازهای آنها برسیم.»
بیزات (Bayzat)
سال تاسیس: ۲۰۱۳
سرمایه: بیزات درمجموع توانسته است 53/6 میلیون دلار طی ۷ دوره، سرمایه جذب کند.
بیزات یک نرم‌افزار مدیریت منابع انسانی است که امکان محاسبه حقوق و دستمزد و مزایایی مانند بیمه را برای مشاغل مختلف و خانوده‌ها، به‌صورت خودکار ارائه می‌دهد. ایده این استارت‌آپ زمانی به ذهن "طلال بایا" مدیرعامل و یکی از بنیان‌گذاران آن آمد که متوجه شد اکثر کسب‌وکارهای کوچک و متوسط (SMEs) برای مدیریت عملکرد سرمایه‌های انسانی خود همچنان از فرآیندهای دستی استفاده می‌کنند. بنابراین، محصولی که بتواند با محاسبه خودکار، در وقت و هزینه این شرکت‌های کوچک صرفه‌جویی کند، جذاب به نظر می‌رسید.
یکی از مهم‌ترین چالش‌ها برای طلال بایا، برعهده گرفتن نقش بنیانگذار بود؛ او در این مسیر متوجه شد که در کنار سرمایه اقتصادی و استعداد فنی، باید به‌عنوان یک مدیر و رهبر، وقت و سرمایه‌گذاری زیادی روی رشد و تکامل شخصیت خودش بگذارد و به‌طور مرتب از اشتباهاتش درس بگیرد. از سوی دیگر، بایا اهمیت تشکیل یک تیم متخصص را دست‌کم نمی‌گیرد و به کارآفرینان توصیه می‌کند از شتاب‌دهنده‌ها و مراکز رشد کمک بگیرند.
نمشی (Namshi)
سال تاسیس: ۲۰۱۱
سرمایه: نمشی درمجموع توانسته است ۳۳ میلیون دلار طی 3 دوره، سرمایه جذب کند.
نمشی یکی از محبوب‌ترین وب‌سایت‌های مد و لباس خاورمیانه است و مشتریان زیادی در امارات، عربستان سعودی، کویت، عمان، بحرین و قطر دارد. این کسب‌وکار در سال ۲۰۱۱، در امارات متحده عربی با هدف ادغام مد و نوآوری دیجیتال، تاسیس شد. نمشی با هدف قرار دادن افراد بیست‌ساله‌ای که شیفته مد هستند، روزانه در وب‌سایت خود بیش از ۵۰۰ محصول جدید ارائه می‌دهد. در سال ۲۰۲۲، نمشی توسط شرکت نون (Noon) به‌مبلغ 355/2 میلیون دلار خریداری شد.
تحقیقات، برندینگ و استراتژی بازاریابی قوی در موفقیت این استارت‌آپ خاورمیانه‌ای نقش اساسی داشتند. شاید یکی از بزرگ‌ترین چالش‌ها برای نمشی، فرهنگ پاساژگردی در خاورمیانه و نیازی بود که خریداران برای دیدن مستقیم، لمس کردن و حتی پوشیدن لباسی که می‌خواستند بخرند، داشتند. با توجه به این چالش، نمشی گروه مشخص مصرف‌کنندگان خود را پیدا کرد: زنانی که خرید در پاساژها برایشان دشوار بود. این استارت‌آپ از فناوری دیجیتال و رسانه‌های اجتماعی استفاده کرد تا برند خود را هر چه بیشتر به مشتریان بالقوه خود بشناساند.
از سوی دیگر، مردم در سال‌های ابتدایی تاسیس نمشی، اعتماد چندانی به خرید آنلاین نداشتند و از انتقال آنلاین اطلاعات کارت بانکی خود می‌ترسیدند؛ درنتیجه، نمشی امکان پرداخت با پول نقد را هم فراهم کرد تا نظر مشتریان خود را جلب کند.
در آخر...
چالش‌ها، جزئی جدانشدنی از فرآیند تاسیس یک کسب‌وکار نوآورانه هستند اما همانطور که در مثال‌های بالا نشان دادیم، این چالش‌ها می‌توانند فرصتی برای تبدیل شکست به موفقیت باشند. کارآفرینان باید با شرکت‌ها و سرمایه‌گذارانی که می‌توانند به آنها اعتماد کنند شریک شوند، استعدادهای مناسب را دریابند و از دیگر فرصت‌های سرمایه‌گذاری هم غافل نشوند.