منتشرشده در نشریه شماره ۳۸ آفتاب خاورمیانه - خرداد ۱۴۰۴
نیلوفر منصوری
روزنامه‌نگار محیط زیست
همه کشورهای دنیا در چند دهه اخیر با کاهش منابع آب به‌دلیل تغییرات اقلیمی، خشکسالی و کاهش سطح آب دریاها مواجه شده‌اند، اما برای کشورهایی مانند ایران که در کمربند خشک و نیمه‌خشک جهان قرار دارد، این مساله شدیدتر بوده است. در مصاحبه با "محمد درویش" کارشناس محیط زیست، به ابعاد و نتایج بحران منابع آبی در کشور و راهکارهای آن می‌پردازیم.
سهم‌آب کشاورزی
کاهش میزان بارندگی و بروز خشکسالی‌های پی‌درپی از مهم‌ترین عوامل کمبود آب در ایران به شمار می‌آیند. علاوه‌بر عوامل طبیعی، عوامل انسانی نیز در این میان نقش پررنگ و کلیدی در سطح بالای ناکارآمدی مدیریتی دارند و آن را به یک بحران جدی تبدیل کرده‌اند. در حال حاضر، بیشتر مناطق کشور ما با مشکلات جدی در زمینه کمبود آب مواجه هستند.
محمد درویش، کارشناس محیط زیست، بحران آب در کشور را خیلی جدی می‌داند و اعتقاد دارد «بحران آب، تابستان امسال را به یکی از دشوارترین فصول در تاریخ اقلیمی کشور بدل خواهد کرد. خشکسالی فزاینده، تغییرات اقلیمی و کاهش منابع آبی، از چالش‌های بی‌سابقه در مواجهه با بحران آب و تغییرات اقلیمی است. وقتی از ناترازی آب حرف می‌زنیم، سال‌هاست که تیغ تیز اتهام به‌سوی بخش کشاورزی است. بیش از 90 درصد منابع آبی کشور صرف این بخش می‌شود. با بهره‌وری نامناسب در مصرف آب، اقتصاد و زندگی روزمره مردم نیز تحت‌الشعاع قرار گرفته است. این موضوع نشان می‌دهد عدم‌برنامه‌ریزی درست این وضعیت بغرنج را ایجاد کرده است.»
استخراج منابع زیرزمینی
درویش با بیان اینکه با توجه به شرایط بارندگی و اقلیمی، وضعیت خوبی برای سال 1404 متصور نیست اضافه می‌کند: «آخرین آمار منتشرشده از سوی شرکت مدیریت منابع آب ایران، نشان می‌دهد که ابعاد ناترازی منابع آب زیرزمینی افزایش پیدا کرده که برخلاف محتوای سند ملی امنیت غذایی است. طبق گزارش‌های وزارت نیرو، از مصرف سالانه 98 میلیارد و 100 میلیون مترمکعب آب در کشور، حدود 88 میلیارد مترمکعب آن در بخش کشاورزی، حدود هشت میلیارد مترمکعب در بخش شرب و حدود دو میلیارد مترمکعب در بخش صنعت مصرف می‌شود.»طبق دستورالعمل صادره در سند امنیت غذایی، باید تا سال 1411 دست‌کم 30 میلیارد مترمکعب در مصرف آب کاهش یابد و از 81 میلیارد مترمکعب به 51 میلیارد مترمکعب برسد. علاوه‌براین، ناترازی آبخوان‌ها باید 105 میلیارد متر مکعب کاهش یابد و دست‌کم باید بین 6 تا 7 میلیارد متر مکعب در سال شاهد کاهش ناترازی آبی باشیم؛ در حالی که 152 میلیارد متر مکعب بیشتر از آن چیزی که وارد سفره‌های زیرزمینی شده از آن برداشت شده است که منجر به تشدید فرونشست زمین می‌شود.
جبر جغرافیایی
خشکسالی ویژگی غالب شرایط سرزمینی ایران است و جمله معروف امپراطور هخامنشی نیز این است که خداوند این کشور را از سه بلا دور کند: دشمن، دروغ و خشکسالی. اگرچه به‌دلیل شرایط جغرافیایی، خشکسالی همیشه در ایران حضور داشته، اما نباید فراموش کرد که با پذیرش این شرایط توانسته‌ایم به زندگی در این سرزمین ادامه دهیم. این کارشناس محیط زیست می‌گوید: «بارندگی در ایران به‌طور متوسط یک‌سوم میانگین جهانی است و تبخیر آن دو تا سه‌برابر بیشتر از میانگین جهانی است. کشور ما در عرض 25 تا 40 درجه نیم‌کره شمالی قرار دارد که در عرض کمربند خشک جهان است؛ بنابراین باید نوعی از سیاست توسعه اعلام و اجرا می‌شد که اقتصاد کشور کمترین وابستگی را به آب داشت. اما این اتفاق نیافتاد و در این شرایط نه‌تنها به وضعیت اقلیمی توجهی نکردیم، بلکه به‌دنبال اقتصاد آب‌محور حرکت کردیم. توسعه اراضی کشاورزی، توسعه ابزارهای وابسته به بارش، توسعه محصولات کشاورزی چون پسته و سیب از اشتباهاتی است که شدت خشکسالی را تشدید می‌کند و این اشتباهات مرتب تکرار می‌شود.»
از نظر این کارشناس محیط زیست، اشتباه دیگر، گسترش صنایعی است که مصرف آب بسیار بالایی دارند، مانند سیمان، پتروشیمی، فولاد و هسته‌ای. به‌عنوان مثال «صنعت فولاد هفت برابر سایر صنایع به مصرف آب نیاز دارد. صنعت هسته‌ای هفت‌برابر فولاد آب می‌برد. درحقیقت صنایعی که در اقتصاد کشور به‌دنبالش بودیم برخلاف واقعیت‌های اقلیمی کشور ما بود.»
وضعیت کم‌آبی استان‌ها
همانطور که درویش می‌گوید بحران آب تنها به مناطق مرکزی و بیابانی ایران محدود نمی‌شود: «آمارهای مربوط به بارندگی‌ها که تا 15 فروردین ازسوی شرکت مدیریت منابع آب منتشر شده، گویای این وضعیت است که فقط استان گیلان درمقایسه با میانگین بلندمدت بارندگی 12درصد بهتر است و بقیه استان‌های ایران همه در شرایط خشکسالی هستند. پیش‌بینی صورت‌گرفته برای سال آبی 1404 این است که اوضاع بدتر خواهد شد و الان هم شرایط خشکسالی 37- درصد است.»
به‌گفته این کارشناس «سه استان سیستان‌و‌بلوچستان، هرمزگان و بوشهر با شدت بالای ۵۰ درصد خشکسالی، وضعیت بحرانی دارند که ادامه وضعیت نگران‌کننده سال قبلشان است. تهران به‌همراه آذربایجان شرقی، خوزستان، کهگیلویه‌وبویراحمد، فارس، اردبیل، خراسان شمالی، چهارمحال‌وبختیاری، البرز، مرکزی، اصفهان، یزد، آذربایجان غربی، کرمان و خراسان جنوبی جزو استان‌هایی است که خشکسالی زیر 50 درصد (31 تا 47 درصد) را تجربه می‌کنند. همچنین سه استان همدان، مازندران و زنجان، زیر 10 درصد خشکسالی دارند؛ یعنی به‌راحتی می‌توانند وارد شرایط نرمال شده و اگر شرایط بارندگی خوب باشد، وارد شرایط ترسالی شوند.»
فرونشست
به‌گفته کارشناسان، مصرف منابع آب در ایران دوبرابر میانگین جهانی است. زمانی‌که سطح آب زیرزمینی کاهش می‌یابد، کم‌کم آب موجود خاک از بین می‌رود و فقط هوا باقی می‌ماند، سطح خاک مستعد فرسایش بادی و موجب افزایش تولید گردوخاک می‌شود که به‌اصطلاح فرونشست زمین اتفاق می‌افتد. پدیده‌ای که امروزه در اکثر دشت‌های ایران مشاهده می‌شود: «براساس آمار، ایران در میان کشورهای دنیا با بیشترین میزان فرسایش خاک مواجه است. به‌طور متوسط هرساله بیش از 16/5 تن خاک در هر هکتار از بین می‌رود. ذرات کمتر از 10 میکرون و 2/5 میکرون می‌توانند کیفیت زندگی انسان و بقیه زیستمندان حتی گیاهان را تحت‌تاثیر قرار دهند و موجب از بین رفتن کیفیت فتوسنتز و کیفیت اقلام زراعی شوند. این موضوع روی همه ابعاد زندگی اثر می‌گذارد.این کارشناس اضافه می‌کند: «فرسایش براثر عوامل طبیعی مانند باران و باد است که باعث می‌شود خاک جابه‌جا شود. ازسوی دیگر گاهی اقدامات انسان باعث افزایش سرعت فرسایش خاک می‌شود؛ مانند قطع درختان، چرای بی‌رویه، تغییر کاربری اراضی و عوامل انسانی دیگر مانند جاده‌سازی. در برنامه ششم و هفتم توسعه این پیش‌بینی وجود داشت تا این حجم آب جبران شود، اما این اتفاق نیافتاد و برداشت همچنان ادامه دارد. در گذشته حجم آبی که برداشت می‌شد با نفوذ آب ناشی از ذوب برف، باران و سیلاب‌ها جایگزین می‌شد، اما در سال‌های اخیر علاوه‌بر شرایط اقلیمی، ساخت‌وساز‌های بیش‌ازحد و حضور ریزگردها روی منابع آبی در کوهستان مثل برف موجب تیره‌رنگ شدن برف می‌شود. افزایش فرونشست و از بین رفتن خاک درنتیجه ازدیاد ریزگردها، موجب خشکی تالاب‌ها، دریاچه‌ها و سدها شده، شدت سیل را افزایش داده و ذخیره منابع آبی را برای فصل گرما کاهش می‌دهد.»درویش در مورد نتایج فرونشست زمین معتقد است: «از پیامدهای جبران‌ناپذیر این پدیده شوم می‌توان به از بین رفتن پوشش گیاهی، کاهش منابع غذایی، از بین رفتن حیات وحش، کاهش حاصلخیزی خاک، افزایش خطر سیلاب، آلودگی و کاهش کیفیت منابع آبی، کم شدن حجم مفید سدها و ذخایر آبی در اثر رسوبات حاصل اشاره کرد. به همین دلیل "منابع آب" شاه‌کلید توسعه و عنصر مهم حفظ تاب‌آوری هر سرزمینی است. آب یک عنصر غیرقابل معامله است و نباید از خروج آب تولید ثروت کرد؛ درست مثل این که بگوییم که چون خون خیلی ارزشمند است باید خونمان را به فروش برسانیم که درآمد به دست بیاوریم. آب باید در این سرزمین وجود داشته باشد. حقابه محیط زیستی تالاب‌ها و رودخانه‌ها باید اختصاص پیدا کند تا حیات درخوری در این سرزمین رقم بخورد. ما می‌توانیم از طریق بالفعل کردن مزیت‌های بالقوه کشور در حوزه اقتصادی که آب‌محور نباشد، یعنی توسعه اقتصاد انرژی خورشیدی، انرژی بادی، رفتن به سمت توسعه زیرساخت‌های گردشگری طبیعی و تاریخی و سلامت تولید ثروت کنیم.»
راهکارهای عبور از بحران
یکی از نتایج فعالیت‌های دغدغه‌مندان و کارشناسان آبی کشور، تنظیم "سند ملی امنیت غذایی" بود. درویش با بیان این مطلب اضافه می‌کند: «بیش از 600 کارشناس کشور سال‌ها تلاش کردند این سند را تنظیم کنند تا کشور بتواند از این بحران عبور کند و اجرای آن می‌توانست آینده ایران را بهبود دهد. این سند بهترین راهکار برای مدیریت منابع آبی کشور و رفع چالش‌های موجود در حوزه محیط زیست به‌ویژه در استان‌های شمالی بود. این سند در تیرماه 1402 ابلاغ شد اما با گذشت حدود دو سال از آن زمان، تقریبا هیچ اقدام و عزمی در زمینه اجرایی شدن آن صورت نگرفته و مغفول مانده است. طبق سند ملی امنیت غذایی سالانه 5/6 تا 7 میلیارد مترمکعب صرفه‌جویی باید در بخش کشاورزی و صنعت اتفاق بیفتد.»
بازسازی و نوسازی زیرساخت‌های شبکه آبی یکی دیگر از مسائلی است که می‌تواند عمر مفید شبکه را افزایش داده و از هدررفت منابع آبی جلوگیری کند. به گفته این کارشناس، هرچند نمی‌توانیم سدهای ساخته‌شده، طرح‌های انتقال آب یا کارخانجات احداث‌شده را جابه‌جا کنیم، اما می‌توانیم جلوی احداث بیشتر مواردی از این دست را بگیریم.
باید بپذیریم که کشور ما از منابع آبی کافی برخوردار نیست؛ ما طرح‌های آبیاری قطره‌ای پرفشار را برای صرفه‌جویی در آب راه‌اندازی کردیم اما نه‌تنها درعمل در مصرف آب صرفه‌جویی نشد بلکه زمین‌های کشاورزی را گسترش دادیم.