فرزانه رجائی
افراد بدون آنکه با مفهوم مدیریت دانش آشنایی داشته باشند، آن را در زندگی روزمره خود بهکار میبرند. هر کدام از ما ضمن داشتن اندوختهای از دانش، آموختهها و تجارب، برای حل مسائل و استفاده از فرصتها، در تعامل و تبادل دانش و تجربه با دوستان و همکارانمان هستیم. بهطورکلی مدیریت دانش، درباره جمع آوری دانش از کل نیروی کار و کاربرد مناسب آن برای تسهیل تصمیم گیری و رسیدن به اهداف سازمان صحبت میکند. ازآنجایی که قسمت عمده دانش سازمان در ذهن نیروی کار سازمان است، ایجاد محیطی که در آن افراد به
خلق، یادگیری، اشتراک و کاربرد دانش در کنار یگدیگر و در جهت اهداف و استراتژیهای سازمان تشویق شوند در اولویت قرار دارد.
امروزه سازمانها بهمنظور حفظ بقا، رشد و سودآوری بهدنبال مزیتهای رقابتی هستند. بسیاری از شرکتها این مزیت رقابتی را در هزینه تولید کمتر یا محصولات متمایز جستجو میکنند. باتوجهبه تغییرات سریع و اجتنابناپذیر محیط پیرامون، توجه به داراییهای غیرقابللمس چون خلاقیت و دانش برای احراز مزیت های رقابتی موردنظر، در راس استراتژیهای یک سازمان قرار میگیرد. با در نظر گرفتن دانش به عنوان یکی از دارایی های کلیدی سازمان، مدیریت دانش به منظور به کارگیری و توسعه دانش سازمان به کمک آمده است. مدیریت دانش یک حوزه چند رشتهای و شامل فرآیندهای خلق دانش، ذخیره دانش، اشتراک دانش و کاربرد دانش است. نکته اساسی بحث مدیریت دانش این است که مقادیر متعدد دانش درباره مشتریان، فرآیندها، محصولات و خدمات در ذهن کارکنان یا بر روی سیستمها موجود است و اگر این دانش بتواند یکجا جمع شده و انتقال داده شود، منجر به موفقیت سازمان خواهد شد.
در مدیریت دانش تفاوتهایی بین سه سطح داده، اطلاعات و دانش وجود دارد. داده، اولین سطح در مدیریت دانش که شامل وقایع خام، اعداد و نمودارها است که بهخودی خود هیچ معنایی در بر ندارند. اطلاعات دومین سطح مدیریت دانش را تشکیل میدهند که نتیجه پالایش، گروه بندی، سازماندهی و مربوط شدن دادههای خام به هم است. دانش بهعنوان سطح سوم، پیوندی است که افراد میان اطلاعات و کاربردهای آن بر قرار میکنند و میتوان گفت دانش درک قوانینی است که برای تفسیر اطلاعات لازم است. بهعنوان مثال (18، 16، 20، 11، 10، 9، 13) دادههای خامی هستند که گروهبندی شده و بهعنوان نمرات کلاس درس A در سطح اطلاعات قرار میگیرد. این اطلاعات به معلم درس A داده میشود. تحلیل آن فرد بر روی این اطلاعات و کاربرد آن، در سطح دانش است که میتواند منجر به تصمیم برای برگزاری یا عدمبرگزاری مجدد کلاس شود. با همین مثال روشن میشود که دانش یکی از نزدیکترین لایهها به تصمیمگیری است و پس از آن اقدامات سازمان در لایه بالاتری انجام میشود. درواقع مدیریت دانش موفق به سازمان کمک میکند تا تصمیمات هوشمندانهتری اتخاذ کرده و از انجام اقدامات تکراری و نامناسب درامان باشد.
دانش را در سازمان معمولا به دو دسته تقسیم میکنند: دانش صریح و دانش ضمنی.
دانش صریح یا دانش آشکار (Explicit Knowledge) دانشی است که بهراحتی دریافت، مکتوب و ذخیرهشده و به افراد و سیستمها منتقل میشود، مانند دستورالعملها، رویهها و یافتههای تحقیقاتی.
دانش ضمنی یا دانش تلویحی (Tacit knowledge) به دانشی اشاره دارد که در پی تجارب، مهارتها و داناییهای شخصی، در اذهان افراد جوامع پدید میآید و بهآسانی تن به نمایش و بیان صریح نمیدهد. دانش ضمنی نوعی دانش است که فرد دارد ولی نمیتواند آن را بهسادگی توضیح داده یا به دیگران انتقال دهد. در این مرحله اشتراکگذاری به انتقال دانش کمک میکند. هرچند که مدیریت دانش ضمنی، بهمراتب مشکلتر از دانش صریح است، نقش آن در خلاقیت و کسب مزایای رقابتی در سازمان، بیشتر است.
اگر مدیریت دانش را شامل فرآیندهایخلق، ذخیره، اشتراک و کاربرد دانشبدانیم، ابزارها و روشهایی برای هر کدام وجود دارد که میتواند مورداستفاده ما قرار گیرد.
- طوفان فکری: روش سادهای که کمک میکند افراد به خلق و ایجاد ایدههای تازه بپردازند.
- مرورهای بعد از انجام کار: درسها و تجربیات فراگرفتهشده در حین و پس از انجام فعالیتها و پروژهها موردبحث قرار گرفته و به اشتراک گذاشته میشود.
- انجمنهای تسهیم دانش: افراد به هم مربوط شده و به توسعه و اشتراک دانش حول موضوعات خاصی میپردازند.
- بازرسی دانش سازمان: فرآیند نظام مندی که نیازمندیها و منابع و جریانات دانش سازمان را بر این اساس مشخص میکند که مدیریت دانش در کجا و چگونه میتواند منجر به ایجاد ارزش افزوده شود.
- توسعه استراتژیهای مدیریت دانش: برنامهای برای مدیریت دانش سازمان تدوین میشود که در جهت استراتژیهای کلان سازمان است.
- مصاحبه با نیروهای جداشده: دانش افرادی که قصد جدایی از سازمان را دارند، با استفاده از ابزارهای مناسب بدست میآید.
- شناسایی و اشتراک بهترین آموختهها (Best Practices): بهترین آموختهها در جاهای مختلف سازمان شناسایی شده و در جهت افزایش بهرهوری در اختیار عموم قرار میگیرد.
- مراکز دانش: مانند کتابخانه است با این تفاوت که افراد را نیز به هم متصل کرده و اطلاعات را در اختیار آنها قرار میدهد.
- مشاور همکار: فرآیندی که در طی آن اعضای تیمی که قرار است بر روی پروژه یا فعالیتی کار میکنند، جلساتی را با تیمهای دیگری برگزار میکنند تا قبل از شروع پروژه یا فعالیت، از تجربیات و دانش دیگران بهرهمند شوند.
- داستان گویی: از هنر داستان گویی در جهت اشتراک دانش بهنحو کاراتر و پرمعناتری استفاده میشود.