منتشرشده در نشریه شماره ۳۸ آفتاب خاورمیانه - خرداد ۱۴۰۴
محدثه ده‌باشی
خبرنگار و مترجم فناوری مالی
در دوران گذار به اقتصاد کم‌کربن، نظام بانکی جهانی با بازتعریف اساسی نقش خود روبه‌روست؛ اکنون بانکها از نقش سنتی خود بهعنوان واسطه‌گران مالی فراتر رفته‌اند و به بازیگران کلیدی در تحقق اهداف توسعه پایدار تبدیل شده‌اند. با این تحول اساسی، «بانکداری سبز» از یک انتخاب داوطلبانه به یک ضرورت راهبردی در صنعت مالی تبدیل شده است.
مسئولیت اجتماعی بانکها
تغییرات اقلیمی و نابرابری‌های اجتماعی به چالش‌های اصلی عصر ما تبدیل شده و بانکها بهعنوان بازیگران کلیدی در اقتصاد جهانی، نقش مهمی در پایداری محیط زیست، توسعه اجتماعی و شفافیت حاکمیتی ایفا می‌کنند. در این شرایط مفاهیم بانکداری سبز و مسئولیت اجتماعی شرکتی (CSR) در قالب اصول محیط زیستی، اجتماعی و حاکمیتی (ESG) به معیارهای کلیدی در ارزیابی بانکها تبدیل شده است.
شواهد نشان می‌دهد که سرمایه‌گذاری در پروژه‌های پایدار نه‌فقط به‌خاطر دلایل اخلاقی، بلکه باتوجه‌به معیارهای اقتصادی، ضرورت پیدا کرده است. شبکه بانکداری پایدار سازمان ملل (UNEP FI) پیش‌بینی می‌کند، تا سال ۲۰۳۰ میلادی، بازار فرصت‌های سرمایه‌گذاری پایدار به ۱۲ تریلیون دلار خواهد رسید. در این میان، بانکها با هدایت جریان سرمایه به‌سمت فعالیت‌های کم‌کربن، نقشی محوری در شکل‌دهی به آینده اقتصاد جهانی ایفا می‌کنند.
بانکداری سبز
بانکداری سبز به مجموعه اقداماتی گفته می‌شود که بانکها برای کاهش اثرات منفی زیست‌محیطی و اجتماعی فعالیت‌های خود و مشتریانشان انجام می‌دهند. این مفهوم سه رکن اصلی دارد:
محیط زیست (Environmental) شامل کاهش ردپای کربن، حمایت از انرژی‌های تجدیدپذیر و اجتناب از سرمایه‌گذاری در صنایع آلاینده است. در این حوزه، بانکها تلاش می‌کنند تا اثرات منفی زیست‌محیطی خودشان و مشتریان را کاهش دهند، مانند:
- ارائه تسهیلات با بهره پایین برای پروژه‌های سبز مانند انرژی خورشیدی یا بادی، خودروهای برقی و ساختمان‌های کم‌مصرف
- حذف سرمایه‌گذاری در صنایع آلاینده مانند سوخت‌های فسیلی، زغال‌سنگ و استخراج معادن با تاثیر شدید
- کاهش مصرف منابع در شعب بانک مانند کاهش مصرف کاغذ، سیستم‌های هوشمند مصرف انرژی و نصب پنل‌های خورشیدی در ساختمان‌ها
اجتماعی (Social) شامل ارتقای شمول مالی (دسترسی به محصولات و خدمات مالی)، حمایت از اقشار کم‌درآمد و رعایت حقوق بشر در زنجیره تامین است. در این بخش تمرکز بر عدالت اجتماعی، رفاه عمومی و حقوق بشر قرار دارد، مانند:
- تسهیلات مالی برای اقشار آسیب‌پذیر: ارائه حساب‌های بانکی بدون کارمزد یا وام‌های خرد برای کسب‌وکارهای کوچک و افراد کم درآمد.
- توسعه خدمات مالی در مناطق محروم: مانند بانکداری سیار یا دیجیتال در روستاها برای ارتقای شمول مالی
- سرمایه‌گذاری در پروژه‌های اجتماعی: مانند مسکن‌های مقرون‌به‌صرفه، مدارس، مراکز درمانی یا پروژه‌های کشاورزی ارگانیک
حکمرانی (Governance) شامل شفافیت، مبارزه با فساد و رعایت اصول اخلاقی در مدیریت است. در این حوزه بانکها به شفافیت، پاسخگویی و رعایت اصول اخلاقی متعهد می‌شوند، مانند:
- گزارش‌دهی شفاف سرمایه‌گذاری‌ها
- سیاست‌های ضدفساد و پولشویی با استقرار سیستم‌های نظارتی قوی برای جلوگیری از تخلفات مالی
- تضمین تنوع جنسیتی و شفافیت در هیات‌مدیره و تصمیم‌گیری‌ها
چند نمونه موفق از بانکداری سبز در دنیا
گروه بانکی HSBC
بانک HSBC یکی از پیشگامان در حوزه بانکداری سبز محسوب می‌شود. این بانک بریتانیایی متعهد شده تا سال ۲۰۵۰ میزان انتشار کربن خود را به صفر برساند. ازجمله اقدامات برجسته آن می‌توان به ارائه تسهیلات مالی برای پروژه‌های انرژی تجدیدپذیر، توقف تامین مالی شرکت‌های زغال‌سنگی و توسعه ابزارهای مالی پایدار مانند اوراق قرضه سبز اشاره کرد.
یکی از نمونه‌های قابل‌توجه این اقدامات، تامین مالی 106 میلیون پوندی پروژه Worship Square در لندن است. این ساختمان اداری با مساحت حدود 13 هزار متر مربع، بدون آلودگی کربنی (با کربن خالص صفر) طراحی شده و ویژگی‌های پایداری برجسته‌ای دارد، از جمله:
- کارایی انرژی بالا: استفاده از پمپ‌های حرارتی منبع هوا با کارایی بالا و مدیریت هوشمند انرژی
- تولید انرژی تجدیدپذیر: نصب ۷۱ متر مربع پنل‌های خورشیدی فوتوولتائیک برای تولید انرژی در محل
- ویژگی‌های بیوفیلیک: شامل لابی با گیاهان زنده، باغ روی پشت‌بام و ۳,۲۰۰ گیاه در سراسر ساختمان
- کاهش انتشار کربن: انتشار کربن اولیه این ساختمان ۴۸۰ کیلوگرم دی‌اکسید کربن در هر متر مربع و بیش از ۵۰ درصد کمتر از خط مبنای LETI 2020 برای ساختمان‌های اداری است.
بانک گلدمن ساکس
این بانک آمریکایی، برای حمایت از مشاغل کوچک، توسعه کارآفرینی زنان و اقلیت‌ها و تامین مالی پروژه‌های زیرساختی پایدار، برنامه‌هایی اجرا کرده است. گلدمن ساکس همچنین در آموزش مالی به جوامع کم‌درآمد سرمایه‌گذاری کرده و به افزایش دسترسی به خدمات بانکی برای اقشار محروم کمک می‌کند.
گلدمن ساکس به همراه جی‌پی مورگان و بی‌ان‌پی پاریباس، اخیرا بیش از یک میلیارد دلار تامین مالی برای شش پروژه انرژی تجدیدپذیر در ایالات متحده فراهم کردند. این پروژه‌ها شامل ۹۵۰ مگاوات انرژی خورشیدی و ۳۵۳ مگاوات انرژی بادی هستند که در مناطق مختلفی ازجمله ERCOT، MISO و SPP احداث خواهند شد. این تامین مالی یکی از بزرگ‌ترین معاملات برای شرکت Engie در آمریکای شمالی بوده و نشان‌دهنده تعهد گلدمن ساکس به توسعه زیرساخت‌های پایدار و حمایت از انرژی‌های پاک است.
بانک ICBC
بانک صنعتی و تجاری چین (ICBC) بهعنوان یکی از بزرگ‌ترین بانک‌های جهان، در توسعه پایدار نقش فعالی دارد. این بانک در پروژه‌های اجتماعی مانند حمایت از تحصیل کودکان، توسعه روستاهای فقیر و ارائه وام‌های کم‌بهره به کسب‌وکارهای کوچک و متوسط شرکت داشته است. همچنین ICBC در حمایت از پروژه‌های سبز و کاهش آلودگی صنعتی، سرمایه‌گذاری‌های گسترده‌ای انجام داده است.
یکی از اقدامات این بانک، صدور اوراق قرضه سبز به‌ارزش ۵۰ میلیارد یوان در دسامبر ۲۰۲۳ است. در آن سال، ICBC با انتشار اوراق قرضه سبز به ارزش ۵۰ میلیارد یوان گامی مهم در تامین مالی پروژه‌های محیط‌زیستی برداشت. این اوراق برای حمایت از پروژه‌هایی مانند صرفه‌جویی در انرژی، حفاظت از محیط زیست، "تولید پاک"، انرژی‌های تجدیدپذیر و به‌روزرسانی زیرساخت‌های سبز استفاده می‌شود.
گروه بانکی Nordea
نوردیا، بزرگ‌ترین گروه بانکی در منطقه اسکاندیناوی، در بهبود شفافیت مالی و حاکمیت شرکتی پیشرو است. این بانک از فناوری‌های نوین برای مقابله با جرائم مالی استفاده و گزارش‌های منظمی درباره میزان پیشرفت خود در زمینه ESG منتشر می‌کند. در سپتامبر ۲۰۲۲، نوردیا اوراق قرضه‌ای به ارزش ۴۰۰ میلیون دلار آمریکا منتشر کرد که اولین در نوع خود بود و درآمد آن به‌طور اختصاصی برای تامین مالی وام‌های مرتبط با پایداری اختصاص یافت. این وام‌ها به شرکت‌هایی اعطا می‌شد که اهداف مشخصی در زمینه پایداری (مانند کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای یا بهبود کارایی انرژی) را دنبال می‌کردند.
بانک Triodos
این بانک اروپایی یکی از شناخته‌شده‌ترین نمونه‌های بانکداری سبز است که در پروژه‌های اجتماعی و زیست‌محیطی سرمایه‌گذاری می‌کند. تریودوس از سال ۱۹۸۰ تاکنون بیش از ۱۲ میلیارد یورو در انرژی‌های تجدیدپذیر، کشاورزی ارگانیک و مسکن پایدار سرمایه‌گذاری کرده است. این بانک گزارش دقیق تمامی تسهیلات پرداختی خود را منتشر می‌کند تا مشتریان بدانند سپرده‌هایشان در چه زمینه‌هایی هزینه می‌شود.
یکی از پروژه‌های اخیر این بانک، سرمایه‌گذاری در پروژه‌های مسکن اجتماعی در هلند است. این پروژه‌ها با هدف ایجاد مسکن مقرون‌به‌صرفه و پایدار برای اقشار کم‌درآمد طراحی شده و از استانداردهای بالای بهره‌وری انرژی برخوردارند. تریودوس با تامین مالی این پروژه‌ها، نقش مهمی در ارتقای کیفیت زندگی و حفظ محیط‌زیست ایفا می‌کند.
علاوه‌براین، تریودوس به‌تازگی پلتفرم دیجیتال خود را به‌روزرسانی کرده است تا مشتریان بتوانند به‌راحتی مشاهده کنند که سرمایه‌گذاری‌هایشان در چه پروژه‌هایی استفاده می‌شود. این اقدام در‌‌راستای شفافیت مالی و افزایش اعتماد مشتریان به بانک انجام شده است. تمامی اینها نشان‌دهنده تعهد تریودوس به اصول بانکداری سبز و مسئولیت اجتماعی است.
بانک DBS
DBS بهعنوان یکی از بانک‌های پیشرو در آسیا، با راه‌اندازی پلتفرم ESG Insights به مشتریان شرکتی خود کمک می‌کند تا عملکرد پایداری خود را بهبود بخشند. این بانک همچنین اولین صندوق سرمایه‌گذاری سبز در آسیا را راه‌اندازی کرده و تاکنون بیش از ۵ میلیارد دلار در پروژه‌های پایدار سرمایه‌گذاری کرده است.
فراتر از کاروکسب
موفقیت در عصر جدید بانکداری دیگر تنها با شاخص‌های مالی سنجیده نمی‌شود. بانک‌هایی که امروز پایداری را در کانون استراتژی خود قرار می‌دهند، نه‌تنها به محافظان محیط زیست تبدیل می‌شوند بلکه پیشگامان تحول اقتصادی نیز خواهند بود. بانکداری سبز یک روند گذرا نبوده بلکه تحولی است که نشان از تغییر ذهنیت جهانی دارد. این رویکرد به بانکها کمک می‌کند تا از نقش خود بهعنوان واسطه‌های مالی فراتر رفته و بهعنوان معماران تغییر عمل کنند.
با این حال حرکت به سوی سبز شدن بدون چالش نیست؛ یکی از بزرگ‌ترین مشکلات، تضاد میان سودآوری کوتاه‌مدت و اهداف بلندمدت توسعه پایدار است. بسیاری از بانکها هنوز با فشار سهامداران برای حداکثرسازی سود مواجه هستند که این موضوع می‌تواند تصمیم‌گیری‌های پایدار را تحت‌تاثیر قرار دهد. علاوه‌براین، نبود استانداردهای جهانی واحد برای ارزیابی پروژه‌های سبز و معیارهای ESG، باعث ایجاد ابهام و ناهمگونی در اجرای این رویکردها شده است.
با این حال، امیدوارکننده است که بانکها به‌تدریج در حال یافتن راه‌حل‌های این چالش‌ها هستند. این تغییرات نیازمند همکاری سه‌جانبه میان بانکها، دولت‌ها و مشتریان است؛ ایجاد شبکه‌های همکاری بین‌المللی، توسعه ابزارهای مالی نوآورانه مانند اوراق قرضه سبز و افزایش آگاهی مشتریان و سهامداران از اهمیت مسئولیت اجتماعی، همه و همه به پیشرفت این حوزه کمک کرده‌اند. همان‌گونه که تغییرات اقلیمی مرز نمی‌شناسد، راهکارهای مالی هم باید فرامرزی باشد. انتخاب‌های امروز ما نه‌تنها سرنوشت صنعت بانکداری، که آینده کره زمین را رقم می‌زند.