نشریه آفتاب خاورمیانه

 

صندوق‌های سرمایه‌گذاری از مهم‌ترین ابزارهای مالی در بازار سرمایه هستند که با تجمیع وجوه سرمایه‌گذاران، امکان بهره‌مندی از فرصت‌های متنوع سرمایه‌گذاری را فراهم می‌کنند. در میان این صندوق‌ها، صندوق‌های کالایی به‌دلیل ارتباط مستقیم با دارایی‌های فیزیکی و کالاهای پایه، نقش ویژه‌ای در توسعه بازار سرمایه، مدیریت ریسک و بهینه‌سازی سبد دارایی ایفا می‌کنند. شناخت جایگاه این صندوق‌ها در بازار سرمایه ایران و تحلیل روندهای مربوط به ارزش بازار، حجم و ارزش معاملات، چشم‌انداز روشنی از ظرفیت‌ها و چالش‌های پیش‌ روی آنها ارائه می‌دهد.

 

صندوق‌های سرمایه‌گذاری را می‌توان به روش‌های گوناگونی دسته‌بندی و بررسی کرد. یکی از این روش‌ها، دسته‌بندی بر اساس ترکیب دارایی تحت مدیریت صندوق یا نوع سرمایه‌گذاری صندوق است. از این نظر می‌توان دو گروه کلی صندوق‌های سرمایه‌گذاری در اوراق بهادار و صندوق‌های سرمایه‌گذاری تامین مالی را نام برد.

صندوق‌های سرمایه‌گذاری در اوراق بهادار بر اساس نوع اوراقی که در آن سرمایه‌گذاری کرده‌اند، انواع گوناگونی دارند. صندوق‌هایی که بخش عمده دارایی آنها را سهام شرکت‌ها تشکیل می‌دهد، صندوق‌های سهامی هستند. دارندگان واحدهای صندوق‌های سهامی قابل‌معامله، از اختلاف قیمت خرید و فروش این واحدها سود کسب می‌کنند. 

در مقابل، صندوق‌های با درآمد ثابت قرار دارند که بیشتر در اوراقی مانند اوراق مشارکت، اوراق خزانه و انواع آن سرمایه‌گذاری می‌کنند و در نتیجه، کم‌ریسک‌تر هستند. صندوق‌های مختلط نیز ترکیبی از سهام و اوراق با درآمد ثابت را در پرتفوی خود دارند. 

صندوق‌های کالایی دارایی‌های خود را در اوراق بهادار مبتنی‌بر کالا مانند گواهی سپرده و اوراق مشتقه مبتنی‌بر دارایی‌های فیزیکی سرمایه‌گذاری می‌کنند. دارندگان واحدهای این صندوق‌ها می‌توانند همزمان با نوسان قیمت این اوراق، بازدهی کسب کنند.

 

در بورس ایران، در حال حاضر دو نوع صندوق کالایی وجود دارد: صندوق‌های طلا و صندوق‌های زعفران. دارایی پایه این صندوق‌ها اغلب گواهی سپرده کالایی یا اوراق مشتقه مبتنی‌بر کالا است. این صندوق‌ها با جمع‌آوری سرمایه، اوراق مبتنی‌بر دارایی‌های فیزیکی را می‌خرند. این اوراق می‌توانند مانند گواهی سپرده سکه، نشان‌دهنده مالکیت بر مقدار مشخصی از یک کالای فیزیکی نگهداری‌شده در انبار موردتایید بورس باشند یا مثل قرارداد آتی زعفران، تعهدات آتی مبتنی‌بر تحویل کالا با قیمت معین در زمان معین را نشان دهند. این ترکیب دارایی به صندوق امکان می‌دهد بدون ورود به فرآیند فیزیکی مبادله کالا، بازدهی مبتنی‌بر بازار آن را برای سرمایه‌گذاران شبیه‌سازی کند.

   

 

   

 

   

صندوق‌های سرمایه‌گذاری از سال ۱۳۸۶ در بورس ایران شروع به فعالیت کردند و تعداد آنها در بهار ۱۴۰۴ به ۵۲۴ صندوق رسیده است. هم‌اکنون ۲۴ صندوق کالایی در بورس ایران فعالیت می‌کنند که ۲۱ صندوق طلا و سه صندوق کشاورزی با محصول زعفران را تشکیل می‌دهند. با در نظر نگرفتن 116 صندوق بازارگردانی از ۵۲۴ صندوق سرمایه‌گذاری، می‌توان گفت تقریبا شش درصد از صندوق‌های سرمایه‌گذاری فعال در بازار سرمایه را صندوق‌های کالایی تشکیل می‌دهند.

 

با بررسی ارزش بازار صندوق‌ها می‌توان جایگاه صندوق‌های کالایی در میان کل صندوق‌های فعال در بازار سرمایه کشور را بررسی کرد. طی یک سال گذشته سهم این صندوق‌ها در کمترین حالت ۱۳ درصد و حدود ۴۳ هزار میلیارد تومان (تیر ۱۴۰۳) و در بیشترین حالت ۳۰ درصد و بیش از ۱۹۱ هزار میلیارد تومان (اسفند 1403) بوده است. در خرداد ۱۴۰۴، ارزش بازار صندوق‌های کالایی به حدود ۱۴۹ هزار میلیارد تومان (معادل 21 درصد از ارزش بازار کل صندوق‌ها) رسید.

از طرف دیگر، حجم معاملات صندوق‌های کالایی در خردادماه ۱۴۰۴ حدود ۴ میلیارد واحد بوده است که فقط 3/2 درصد از کل حجم معاملات بازار صندوق‌های قابل‌معامله یعنی حدود 176 میلیارد واحد را تشکیل می‌دهد. حجم معاملات، نشان‌دهنده تعداد واحدهای معامله شده است. 

ارزش معاملات صندوق‌های کالایی در خردادماه ۱۴۰۴ به بیش از ۲۱ هزار میلیارد تومان رسیده که بیش از 7 درصد کل ارزش معاملات صندوق‌ها در این ماه است. بیشترین سهم ارزش معاملات صندوق‌های کالایی در معاملات کل صندوق‌ها طی یک سال گذشته در اسفند 1403 بود که در آن ارزش معاملات به بیش از 110 هزار میلیارد تومان (معادل 28 درصد کل ارزش معاملات صندوق‌ها در این ماه) رسید.

صندوق‌های کالایی با بیش از یک میلیون معامله در خرداد، 7/26 درصد کل تعداد معاملات صندوق‌ها را به خود اختصاص داده‌اند. این سهم در مقایسه با اندازه بازار 3/2 درصدی این صندوق‌ها نشان‌دهنده پویایی بالای این بخش و مشارکت فعال سرمایه‌گذاران خرد است. میانگین ارزش هر معامله حدود ۲۰ میلیون و ۶۰۰ هزار تومان است.

 

   

صندوق‌های کالایی، با وجود سهم محدود از نظر حجم و ارزش معاملات ماهانه، هم از نظر اندازه بازار و هم از نظر فعالیت معاملاتی، جایگاه نسبتا خوبی در بین انواع صندوق‌ها دارند. واحدهای صندوق‌های کالایی را می‌توان در مقایسه با دیگر ابزارهای مالی، به بخش واقعی اقتصاد نزدیک‌تر دانست؛ بسیاری از ابزارها و حتی صندوق‌های غیر کالایی، بیشتر تحت‌تاثیر نوسان‌های بازار مالی هستند اما صندوق‌های کالایی بیشتر تحت‌تاثیر عرضه و تقاضای کالاهای پایه خود قرار دارند.

 

برخلاف صندوق‌های بخشی که در شرکت‌های فعال در یک صنعت (مانند سیمان، فلزات یا پتروشیمی) سرمایه‌گذاری می‌کنند، صندوق‌های کالایی بر اوراق مبتنی‌بر سیمان، انواع فلزات یا محصولات پتروشیمی یعنی گواهی سپرده و اوراق مشتقه مبتنی‌بر دارایی‌های فیزیکی سرمایه‌گذاری می‌کنند. 

در حال حاضر فقط صندوق‌های کالایی بر پایه طلا یا زعفران در بورس ایران فعال هستند.

با خرید واحد صندوق، سهامدار مالک کالا نمی‌شود.

صندوق‌های کالایی دارای ریسک بوده و لزوما بازدهی مثبتی ندارند.

 

پیش‌بینی می‌شود که بازار صندوق‌های کالایی در ایران با فراهم شدن زیرساخت‌ها و تدوین مقررات لازم، به سمت معرفی صندوق‌های متنوع‌تری (مانند انرژی، فلزات اساسی و دیگر محصولات کشاورزی) حرکت کند. سازمان بورس اخیرا با صدور مجوزی، این امکان را فراهم کرده است که صندوق‌های کالایی بتوانند برای هر شاخه کالایی به‌عنوان مثال طلا، نقره یا سایر کالاها، خالص ارزش دارایی‌ها (NAV) را به‌صورت جداگانه محاسبه کنند. این ساختار به صندوق‌ها اجازه می‌دهد در قالب یک نهاد مالی، چندین دارایی کالایی مانند طلا، نقره، یا سایر کالاها را به‌طور همزمان مدیریت کنند، بدون آن‌که سرمایه‌گذاران ناچار به ورود به ترکیب‌های مشخص باشند. هر شاخه نماد و کد معاملاتی مجزای خود را داشته و سرمایه‌گذار می‌تواند دقیقا همان کالایی را انتخاب کند که مدنظر دارد. 

اخبار بازار سرمایه حاکی از انتشار گواهی سپرده کالایی برای دارایی‌های جدیدی مانند گندله، خودرو، میلگرد، سرب و روی و برنامه راه‌اندازی ابزارهای مالی مبتنی‌بر رمزدارایی‌ها و توکن با پشتوانه گواهی سپرده کالایی است. با توجه به اینکه گواهی سپرده کالایی، یکی از اقلامی است که صندوق‌های کالایی بر آن سرمایه‌گذاری می‌کنند، انتظار می‌رود با انتشار گواهی سپرده این دارایی‌های جدید، شاهد متنوع شدن صندوق‌های کالایی باشیم.