نشریه آفتاب خاورمیانه

تحریریه آفتاب خاورمیانه

یک معامله ملک یا خودرو را در نظر بگیرید که خریدار اعلام می‌کند به‌علت بالا بودن مبلغ معامله و وجود محدودیت‌های زمانی و سقف در انتقال وجه از روش‌های معمول مانند کارت‌به‌کارت، پایا، سانتا و غیره، قصد دارد وجه معامله را از طریق صدور چک به فروشنده انتقال دهد. فروشنده تازه‌کار ممکن است با نگرانی از برگشت خوردن چک این پیشنهاد را رد کند، اما یک فروشنده باتجربه می‌داند انواعی از چک وجود دارد که خود بانک‌ها، پرداخت وجه آنها را تضمین می‌کنند.

چک در معاملات

چک به‌عنوان یکی از مهم‌ترین ابزارهای دریافت و پرداخت وجوه در مراودات تجاری اشخاص مورد استفاده قرار می‌گیرد. این سند تجاری در انواع معاملات و مبادلات جانشین مناسبی برای پول نقد بوده و انتقال وجه از فردی به فرد دیگر را تسهیل می‌کند.

اولین نگرانی که از انجام معامله از‌طریق این ابزار پرداختی به وجود می‌آید این است که در زمان مراجعه به بانک برای وصول چک، ممکن است حساب متعلق به شخص صادرکننده چک، فاقد وجه لازم بوده و چک برای ذینفع وصول نشود. اما این مشکل، فقط ممکن است برای "چک عادی" و "چک موردی" رخ دهد.

چک عادی

اولین تصور از چک در میان عموم جامعه، مربوط به چک‌های عادی است. دارندگان حساب جاری به هنگام افتتاح حساب، درصورتی‌که از شرایط زیر برخوردار باشند می‌توانند دسته‌چک دریافت کنند:

• نداشتن چک برگشتی و سایر انواع بدهی
• ارائه گواهی اشتغال به کار

صدور این چک به مسدود شدن وجه نزد بانک نیاز نداشته و دارنده دسته‌چک می‌تواند بدون هیچ‌گونه مانده‌حسابی چک صادر کند؛ بنابراین به‌جز اعتبار شخص صادرکننده، تضمینی برای چک عادی وجود ندارد.

چک موردی

چک‌های موردی نیز برای افراد فاقد دسته‌چک عهده حساب جاری (با بررسی آخرین وضعیت صادرکننده چک شامل سابقه چک برگشتی در سه سال اخیر و میزان تعهدات چک‌های تسویه‌نشده) صادر می‌شود. این نوع چک که محدودیت تعداد دفعات داشته و صدور آن فقط در شعبه دارنده حساب امکان‌پذیر است، همچنان به‌اعتبار شخص صادرکننده است.

اعتبار چک عادی و موردی

برای کاهش احتمال برگشت خوردن چک‌های عادی و موردی، تدابیر گوناگونی اتخاذ شده است که درعمل آمار چک‌های بلامحل را به‌اندازه قابل‌توجهی کاهش داده است. به‌عنوان مثال درصورت برگشت خوردن چک‌ها، حداکثر تا مبلغ چک، در حساب‌های صادرکننده مسدود می‌شود و تا وصول شدن آن، امکان صادر کردن چک جدید وجود ندارد. با این حال، همچنان ریسک وصول نشدن چک‌های عادی به صفر نرسیده و معمولا فروشندگان درهنگام انتقال اسناد ملک و خودرو، از دریافت چک عادی و موردی خودداری می‌کنند.

چک رمزدار (بین‌بانکی)

چک رمزدار یکی از راهکارهایی است که در معاملات کالاهای گران‌قیمت و زمانی که آشنایی و اطمینان شخصی وجود ندارد، مورد استفاده قرار می‌گیرد. برخلاف چک‌های عادی، برای چک‌های رمزدار، بانک‌ها ضامن پرداخت وجه هستند.

هنگامی که فرد می‌‌خواهد چک رمزدار صادر کند، لازم است به بانک مراجعه کرده و مبلغ چک، شخص ذینفع (گیرنده چک) و حساب معینی برای ذینفع اعلام کند. سپس هنگامی که ذینفع با برگه چک به شعبه انتخاب‌شده مراجعه می‌کند، شعبه موردنظر به‌اعتبار بانک صادرکننده چک، آن را وصول می‌کند.

ویژگی‌های مثبت چک رمزدار عبارتند از:

• وصول آنی چک
• تضمین بانک صادرکننده با برداشت وجه
• عدم‌نیاز به حساب جاری و دسته‌چک متصل به آن حساب
• با این حال، چک‌های رمزدار معایبی نیز دارند که عبارتند از:
• محدودیت جغرافیایی و شرط یکسان بودن شهر صدور چک و شعبه منتخب برای وصول 
• لزوم وصول شدن چک در بانک و شعبه درج‌شده در چک
• نیاز به مراجعه حضوری به بانک صادرکننده برای اطمینان از صحت و اصالت چک و نداشتن شناسه صیادی برای استعلام غیرحضوری از درگاه‌های الکترونیکی

چک‌های تضمین‌شده (بانکی)

چک‌های تضمین‌شده، راهکار دیگری برای تضمین معاملات هستند که ضمن برخورداری از وجوه اطمینان‌بخش چک‌های رمزدار، به شناسه صیادی مجهز بوده و قابل‌استعلام از سامانه صیاد (پیچک) هستند. علاوه‌براین، چک‌های تضمین‌شده برخلاف چک‌های رمزدار محدویت جغرافیایی نداشته و در سراسر کشور قابل صدور و مبادله هستند.

در حال حاضر مراحل وصول این چک به‌نسبت چک رمزدار، زمانبرتر است، اما با تصمیم بانک مرکزی مبنی‌بر از رده خارج کردن چک‌های رمزدار، قابلیت وصول آنی به چک‌های تضمین‌شده اضافه خواهد شد.

جایگزینی چک‌های رمزدار با چک‌های تضمین‌شده

به‌گزارش روابط‌عمومی بانک مرکزی، به‌منظور افزایش شفافیت در زمینه صدور و گردش چک و کاهش هزینه‌های عملیاتی بانک‌ها، ممنوعیت صدور چک رمزدار به‌صورت تدریجی و گام‌به‌گام در دستور کار قرار گرفته است. گام‌های اجرایی اعلام‌شده عبارتند از:

• آگاهی‌رسانی، فرهنگ‌سازی و تشویق به دریافت چک تضمین‌شده
• یکسان‌سازی رویه پرداخت چک تضمین‌شده با رویه پرداخت چک رمزدار
• ابلاغ ممنوعیت صدور چک رمزدار از سوی بانک مرکزی و عدم‌امکان تبادل چک رمزدار در سامانه چکاوک

تا زمان نوشته شدن این مطلب (بهمن 1403) همچنان بانک‌ها در مرحله فرهنگ‌سازی بوده و موقتا صدور و وصول چک‌های رمزدار، جریان دارد.