(روزنامهنگار و نویسنده نشریه آفتاب خاورمیانه)
مایک نووگراتز، موسس گالکسی دیجیتال اخیراً گفته: «بیتکوین گزارش کار بانکهای مرکزی است.» آیا ارز دیجیتال بانک مرکزی یا همان CBDC ها میتوانند بیتکوین را از دور خارج کنند؟ بزرگترین بانکهای مرکزی دنیا در رقابتی تنگاتنگاند تا اولین شکل پول دیجیتال را ارائه کنند. چین یکیشان را در بوتهی آزمایش گذاشته است و حالا مشتری میتواند پرداختهایش را با گوشی موبایل انجام دهد. اروپا گفته برای ارائهی یوروی دیجیتال یک برنامهی پنج ساله دارد. فِد هم گفته که تابستان امسال اظهاراتش در مورد پرداختهای دیجیتال را علنی خواهد کرد و در آن به فرصتها و تهدیدهای پولهای دیجیتال بانک مرکزی خواهد پرداخت.
اما پولهای دیجیتال بانک مرکزی با بیتکوین چه فرقی دارند؟ میدانیم که در کل پول دیجیتال پولی است که شمایل فیزیکی ندارد. حال ممکن است این پول رمزدار باشد و یا حساب بانکی محور. رمزارزهایی مثل بیتکوین پولهای دیجیتال رمزدار هستند با پشتوانهی تکنولوژی بلاکچین. این تکنولوژی بر محور توزیع دیتابیسی بنا شده که شرکای بسیار دارد. به همین خاطر از رمزنگاری استفاده میکند تا رضایت تمام طرفین را بر اساس پروتکلها جلب نماید و به تبادلاتش اعتبار بخشد و البته که رمزارزها هیچ خط و ربطی به دولتها ندارند. دلیل اصلی پیدایش رمزارزها این بود که در بحران اقتصادی ۲۰۰۸، در شبکهای بی ارتباط به شبکهی بانکداری سنتی، فضایی امن برای مبادلات فراهم آورده شود.
از آن سو پول دیجیتال بانک مرکزی یا CBDC پول دیجیتالی است در دستان بانک مرکزی. هدف این تکنولوژی صیانت از حریم خصوصی نیست، خصوصاً اگر امکان استفاده از آن بر اساس حساب بانکی افراد تعیین شده باشد. به دو طریق میتوان از پول دیجیتال بانک مرکزی استفاده کرد، یکی با واسطه قرار دادن سیستم بانکی و دیگری به طور غیرمستقیم و از طریق گوشی موبایل. یک CBDC میبایست علاوه بر فراهم کردن امکان تراکنشهای داخلی، بستری مناسب برای انجام تراکنشهای بینالمللی هم فراهم کند که لازمهی آن هماهنگی با سایر سیستمهای پرداخت و همچنین بلاکچینها است. نیاز به چنین پولهایی جهت تسهیل تراکنشها آنجایی بیشتر احساس میشود که بدانیم ۵.۴ درصد خانوارهای آمریکایی حساب بانکی ندارند و نزدیک ۱۸.۷ درصد از آمریکاییها از سال ۲۰۱۷ از حساب بانکیشان استفاده نکردهاند و کارهایشان را تنها با پول نقد انجام میدهند. چنین اطلاعاتی خصوصاً زمانی اهمیت بیشتری مییابد که بدانیم وقتی سال ۲۰۲۰ دولت آمریکا میخواست خدمات ویژهای به خاطر همهگیریِ کرونا ارائه کند با موانع بسیاری که ناشی از ناقص بودن دادههای شرکتهایی که حقوق کارمندانشان را به صورت نقدی پرداخت میکردند مواجه شد. مخلص کلام اینکه پول دیجیتال میتواند باعث کاهش هزینههای پرداخت، تسریع پرداختها، تسهیل و تسریع جابجاییهای بینالمللی و توسعهی جامعیت شود.
اما بعضی از عواقب ناخواستهی استفاده از پولهای دیجیتال بانکی چیست؟ کل پولی که در چرخه است مبلغی است حدود ۲۰.۴ تریلیون دلار در آمریکا که در مقایسه یا ژانویهی ۲۰۲۰ رشد ۳۳.۳ درصدی داشته است. بخش بازرگانی بانکها به دلایل گوناگونی پول جدید چاپ میکند. بانکها چیزی حدود ۱۰.۴ تریلیون دلار تحت عنوان ذخیره قانونی چاپ کردهاند. بانکها پیوسته به موسسات و بنگاههای اقتصادی وام میدهند اما این وامها پشتوانهی ذخیره قانونی ندارند. از دیگر سو بانکهای مرکزی به دو شیوه پول جدید وارد بازار میکنند. اولی از طریق چاپ اسکناس و ضرب سکه است که در حال حاضر حدود دو تریلیون دلار سکه و اسکناس در گردش است که فرض میشود حدود نیمی از این مبلغ بیرون مرزهای آمریکا باشد. دومی، «تسهیل کمی» است که چیزی حدود ۸ تریلیون دلار را در بر میگیرد. تسهیل کمی به سبب خط دیجیتال اعتبارات خزانه و سودهای بانک مرکزی میسر میشود که اجازه میدهد به وقت نیاز با توجه به اعتبارات، پول به بازار تزریق شود. پولهای دیجیتال بانک مرکزی کانال سوم تولید پول خواهند بود.
یکی از نگرانیهای بزرگ در مورد پولهای دیجیتال بانکی مسئلهی حریم شخصی افراد است. اگر بنا باشد این پول دیجیتال مستقیم به کیف پول دیجیتال شخص که روی دستگاه موبایلش است متصل باشد، تمام تراکنشهای شخص و زمان و مکان هر تراکنش توسط دولتها قابل ردیابی است. همین مشکل امنیتی احتمالاً باعث افزایش تمایل کاربران به استفاده از رمزارزها شود مگر اینکه بانکها بتوانند حراست از اطلاعات کاربرانشان را ضمانت کنند.
یکی دیگر از تفاوتهای بیتکوین با پولهای دیجیتال و یا پولهای دولتی (گاوکوین) در این است که دارندگان بیتکوین نمیتوانند روی اموال خود حساب دقیقی بکنند. هر چه نباشد وقتی یک توییتِ ایلان ماسک میتواند ارزش بیتکوین را ۱۷ درصد پایین بکشد، چه کسی میتواند روی ارزش پولش حساب باز کند؟ اما گاوکوینها یا همان پولهای دیجیتال که پشتوانهی بانک مرکزی کشور را دارند چنین نیستند، خواه ای-دلار باشند یا ای-یوان یا روپیه دیجیتال. یکی از مزایای گاوکوینها نسبت به پول رایج این است که میتواند با حذف سکه و اسکناس مانع هدر رفت و دور ریز منابع کاغذی و فلزی شوند. مستقیم توی کیف پول دیجیتال کاربران ذخیره میشوند و از همان جا صرف پرداخت قبوض و خرید و قس علی هذا میشوند. حقالزحمهی تراکنش بین بانکی هم حذف میشود. دولتها میتوانند از طریق گاوکوینها روی سیستمهای اقتصادی اپلیکیشنهای دیجیتالی مثل الیپی در چین و یا رمزارزها نظارت داشته باشند. اما همهاش خوب نیست، گاوکوینها میتوانند باعث از میان رفتن بانکداری عادی بشوند.
یکی دیگر از ریسکهایی که همراه گاوکوینها میآید، به خطر افتادن جابجاییهای مالی بی نام و نشان توسط پول نقد است. با گاوکوینها تک تک تراکنشهای مردم تحت نظارت دولتها خواهد بود و اگر یک دولت اوتوکرات بخواهد جلوی مردمش را بگیرد که کمک مالی به فلان موسسه نکنند و یا بخواهد خرید فلان کتاب را در کشور منع کند، به سادگی میتواند با گاوکوینها جلویشان را بگیرد. مثلاُ بسیاری از فعالان حقوق بشر نگرانیهایی درمورد گاوکوین چین دارند. دولت چین در شهر سوژو در نزدیکی شانگهای بهطور مجانی به کیف پول دیجیتال صد و هشتاد و یک هزار نفر مبلغ ۵۵ یوان (معادل ۶ یورو) اعتبار داده تا در حد فاصل یکم تا پنجم ماه مه در فستیوال فروشی از آن استفاده کنند. مرحلهی دوم این آزمایش پانصد هزار نفر در یازده منطقه چین را در بر میگرفت و بسیاری نگراناند که یوانِ دیجیتال تنها برای کنار زدن بیتکوین و دلار نیامده باشد و ابزار کارآمدتری برای کنترل بر زندگی شخصی مردم در اختیار چین قرار دهد، دغدغهای که دست و پای رقبای غربی بانک مرکزی چین، مثل فدرال رزرو و بانک انگلستان را بسته است. علاوه بر این غرب نگرانی دیگری هم دارد، اینکه یوان دیجیتال بتواند دلار و یورو را پشت سر بگذارد و باعث عدم ثبات در بازار جهانی شود، هرچند دولت چین اعلام کرده که قصدش این نیست که یوان را جایگزین دلار کند و فقط میخواهد بستری فراهم کند که مشتریان برای مبادلات بینالمللیشان بین دلار و یوان «حق انتخاب» داشته باشند. یوان دیجیتال نیاز به بانکهای واسط را از میان برده و هیچ هزینهای برای تراکنشها از مشتریاناش نمیگیرد و دستکم در تئوری سرعت انتقال پول در آن بیشتر است. یوان دیجیتال درست مثل یوان معمولی عمل میکند، با این تفاوت که دولت میتواند نظارت بیشتری روی نقل و انتقالات دیجیتال داشته باشد و فهرست جابجاییهای سرتاسر کشور را در هر لحظه از شبانهروز در دست داشته باشد. به نظر میرسد چین نه تنها اولین کشوری بود که در قرن یازدهم میلادی پول کاغذی را اختراع کرد، بنا است اولین کشور قرن بیست و یکم باشد که به پولهای دیجیتال رو میآورد.
از دیگر سو برای ساکنین کشورهایی که ارزش پول ملیشان در حال سقوط است رو آوردن مردم به ارزهایی با ارزش پایدار میتواند ضربهی دیگری به ارزش پول آن کشور بزند و از دیگر سو به شکلگیری یک جور ارز بینالمللی بینجامد. این البته از نگرانیهای قابل تامل کشورهای کوچکتر در قبال گاوکوینها است. نگرانی از اینکه استفادهی مردم از این پولها به هرج و مرج در داخل کشور بینجامد. پول دیجیتال به علاوه میتواند تحریمهای مالی را هم کم اثر کند. شاهدش هم روسیه که «روبل-رمزارز»اش در سیستم بانکی ثبت نمیشود و در کشورهای دیگر قابل ردیابی نیست.
اما چه بر سر بیتکوین میآید؟ به نظر میرسد اگر سایر کشورها هم شروع به ارائهی ارزهای دیجیتال خودشان بکنند، بیتکوین به حاشیه رانده شود. حتی ممکن است کشورهای دیگر هم مثل چین، استفاده از بیتکوین را غیرقانونی اعلام کنند. ممنوعیتهایی از این دست میتواند به اعتماد مشتریان نسبت به یک رمزارز خدشه وارد کند و باعث ریزش ارزش بیتکوین شود. رمزارزهای دیگری مثل اتریم احتمالاً ارزش خودشان را حفظ بکنند، به ویژه به خاطر ابداعاتی که دارند، مثل اپهای DeFi. با استفادهی افزایندهی کاربران چنین اپلیکیشنهایی، احتمالاً مادامی که بیتکوین دارد سقوط میکند، اتریم ارزشش را حفظ خواهد کرد.
به هر روی، این دگردیسی بانکهای مرکزی و تبدیلشان از یک موسسهی اقتصادی اشرافی به کارگری به نظر بعید بود ولی میبینیم که دارد کم کم میسر میشود. بیش از پنجاه موسسهی مالی در حال ارائهی پولهای دیجیتالاند. چین توانسته ای-یوان را در اختیار پانصد هزار نفر از جمعیتش قرار بدهد. اتحادیهی اروپا پی یوروی مجازی تا سال ۲۰۲۵ است و بریتانیا برنامهی گاوکویناش را در بالای فهرست کارهایش گذاشته و آمریکا، بزرگترین هژمون اقتصادی جهان هم در حال کار روی ای-دلار خودش است.
یکی از انگیزههای دولتها و بانکهای مرکزی برای چنین اقدامی البته این است که میترسند کنترل اوضاع از دستشان خارج شود. اگر پرداختها و وامها و سرمایهگذاریها از بانکها کوچ کنند و در جهان دیجیتال سیر کنند، مدیریت چرخهی اقتصادی و تزریق سرمایه به سیستم به ویژه در زمانهی بحران برای بانکهای مرکزی عملاً ناممکن میشود. شبکههای بی نظارت خصوصی میتوانند به «غرب وحشی» کلاهبرداری و سواستفادههای شخصی بدل شوند.
انگیزهی دوم البته نوید سیستم اقتصادی بهتر از پیش است. پولهای دیجیتال دولتی یا همان گاوکوینها اعتبار بالایی خواهند داشت و این آسانی کار با آنها تنها شامل حال مشتریان نمیشود بلکه بانکداری را هم آسودهتر میکند. در نتیجه گاوکوینها میتوانند حقالزحمهی بانکی بانکداری سنتی را از معادلات حذف کنند که طبق برآوردها مبلغی است در حدود سالانه سیصد و پنجاه دلار به ازای هر انسان روی زمین. این خود میتواند باعث ایجاد زمینهای برای دسترسی ۱.۷ میلیارد نفری باشد که به حساب بانکی دسترسی ندارند. میل روزافزون به استفاده از خدمات بانکی آزاد و امن و فوری و ارزان برای مشتریان هم که دیگر گفتن ندارد. متاسفانه همین میل است که خطرساز میشود. اگر بانکها فیالفور به گاوکوینها روی بیاورند، ممکن است در سیستم بانکداریشان دچار اختلال و تزلزل شوند. مشکل دیگری که پیش روی بانکها است این است که اگر بیشتر مردم و شرکتها بخواهند پولهایشان را به بانکهای مرکزی بسپارند، بانکها میبایست منابع تازهای برای سرمایهگذاری بیابند که پشتوانهی وامهایشان باشد و این کار به زمان احتیاج دارد. اگر بانکها نتوانند به موقع تکلیف سرمایهگذاریهای تازهشان را مشخص کنند، سر و کلهی کسان دیگری پیدا میشود که سرمایهی مورد نیاز راهاندازی کسب و کارهای تازه را برعهده بگیرند. این یعنی چشماندازی که در آن بوروکراتها بر تخصیص اعتبارات تاثیر میگذارند.
به هر روی هر تغییری مزایا و معایب خودش را دارد. از یک سو دیدن این تغییرات هیجان انگیز است و از دیگر سو نگران کننده. بهتر اینکه دولتها و شرکتها و بانکها خودشان را برای تغییری قطعی اما طولانی آماده کنند. این تغییر جنبههای بسیاری را در بر میگیرد. از اینکه «با سکههای فلزیمان چه کار کنیم» بگیریم تا اینکه «کارتهای اعتباری قرار است چطور کار کنند». پولهای دیجیتال تجربهای تازه برای اقتصاد دنیا است و این تغییر به مراتب بزرگتر از وقتی است که قرار شد برای اولین بار از دستگاههای ATM استفاده کنیم.
منابع:
https://www.economist.com/leaders/2021/05/08/the-digital-currencies-that-matter
https://medium.com/predict/move-aside-bitcoin-its-time-for-govcoin-d48d7c2711d9
https://www.forbes.com/sites/frankvangansbeke/2021/06/27/why-central-bank-digital-currencies-cbdc-now-and-what-could-they-mean-for-climate-change-12/?sh=846a63724a86
https://theconversation.com/chinas-digital-currency-could-be-the-future-of-money-but-does-it-threaten-global-stability-160560