نشریه آفتاب خاورمیانه

مرضیه شمس

روزنامه‌نگار

تامین مالی همواره یکی از مهم‌ترین چالش‌های کسب‌وکارها، به‌ویژه شرکت‌های نوآور و کوچک بوده است. در دوره‌های پیشین اشراف یا سرمایه‌داران بزرگ، حامی مالی طرح‌ها می‌شدند و در عصر مدرن، بانک‌ها و سایر موسسات مالی با اعطای تسهیلات، تامین مالی را برعهده گرفتند. تامین مالی جمعی که در این یادداشت به آن می‌پردازیم، شیوه‌ای نوین بر پایه فناوری دیجیتال است که امکان مشارکت عمومی در فرآیند خلق ارزش را فراهم کرده است.

تعریف تامین مالی جمعی

در تامین مالی جمعی (Crowdfunding) منابع مالی با مشارکت تعداد زیادی از افراد در یک بستر اینترنتی جمع‌آوری می‌شود. پلتفرم‌های تخصصی این حوزه با ایجاد شفافیت، تسهیل دسترسی و کاهش هزینه مبادله، نقش واسطه‌های مالی کلاسیک را کاهش داده‌اند. این روش می‌تواند برای اهداف گوناگون اقتصادی و اجتماعی، به‌صورت غیرانتفاعی یا با کسب سود متقابل، استفاده شود.

چهار نوع اصلی تامین مالی جمعی

براساس کارکرد و بازگشت سرمایه، چهار مدل اصلی تامین مالی جمعی وجود دارد:

۱. مبتنی‌بر پاداش

سرمایه‌گذار یک محصول، خدمت یا امتیاز ویژه دریافت می‌کند، که معمولا اعطا یا تخفیف دادن همان محصول یا خدمت نهایی پروژه یا کالایی دیگر است. این روش در پروژه‌های نوآورانه و فناورانه مانند پروژه‌های سخت‌افزاری یا بازی‌های ویدئویی استفاده می‌شود و مشارکت‌کننده، محصول را پیش‌خرید می‌کند.

۲. مبتنی‌بر سرمایه‌گذاری

در این روش، سرمایه‌گذاران سهام شرکت یا سهمی از سود آن را دریافت می‌کنند. مدل مبتنی‌بر سرمایه‌گذاری بیشتر در استارت‌آپ‌های در حال رشد و نوپای فناورانه رواج دارد؛ به‌عنوان مثال برخی بانک‌های دیجیتال و استارت‌آپ‌های فین‌تک، با فروش سهام، سرمایه موردنیاز را تامین کرده‌اند.

۳. مبتنی‌بر وام

 این روش که گاه "وام‌دهی فردبه‌فرد" (P2P Lending) نیز نامیده می‌شود، مشابه دریافت وام از گروهی از سرمایه‌گذاران است. در این روش گردانندگان پروژه مستقیما از افراد یا موسسات پول قرض می‌گیرند و در زمان مشخص همراه با سود، بازپرداخت می‌کنند.

۴. مبتنی‌بر کمک

در این روش، افراد بدون انتظار سود مالی، با اهداف اجتماعی و بشردوستانه به طرح‌ها کمک می‌کنند. بسیاری از پویش‌های نیکوکاری و جمع‌آوری کمک‌های مردمی تحت این مدل اجرا می‌شوند؛ کمپین مشهور "چالش سطل یخ " توانست بیش از ۱۱۵ میلیون دلار کمک خیریه برای بیماران مبتلا به ALS (اسکلروز جانبی آمیوتروفیک) جمع‌آوری کند.

تامین مالی جمعی در جهان

از تامین مالی جمعی در سراسر جهان برای تامین سرمایه استارت‌آپ‌ها، پروژه‌های فناوری و حتی طرح‌های فرهنگی و نیکوکاری استفاده می‌شود. فناوری مالی (فین‌تک)، نمونه‌های برجسته‌ای از تامین مالی جمعی دارد؛ مانند بانک دیجیتال Monzo در انگلستان در سال ۲۰۱۶ فقط در ۹۶ ثانیه بیش از یک میلیون پوند سرمایه جمع کرد. این کار با عرضه سهامی (Equity Crowdfunding) برای کاربران و علاقه‌مندان بانک انجام شد. همچنین پلتفرم‌های مبتنی‌بر وام‌دهی جمعی، دستاوردهای چشمگیری داشته‌اند؛ برای نمونه پلتفرم Kiva به‌عنوان یک شبکه وام خرد جهانی تاکنون بیش از 3/2 میلیارد دلار وام به حدود ۵ میلیون نفر در سراسر دنیا اعطا کرده است.

در حوزه محصولات مصرفی نیز پروژه‌های موفقی در تامین مالی جمعی وجود دارد و به‌عنوان مثال برای تولید ساعت هوشمند Pebble در سال ۲۰۱۲ بیش از ۱۰ میلیون دلار جمع‌آوری شد. این نمونه‌ها نشان می‌دهد تامین مالی جمعی در پیوند دادن نوآوری، سرمایه و اعتماد عمومی نقش موثری ایفا کرده است.

تامین مالی جمعی در ایران

در ایران نیز تامین مالی جمعی به‌عنوان یک راهکار نوین جذب سرمایه مورد‌توجه قرار گرفته است. سازمان بورس و اوراق بهادار متولی اصلی تدوین قوانین و نظارت بر این حوزه است و اجرای آن را به شرکت فرابورس ایران واگذار کرده است. براساس دستورالعمل اجرایی تامین مالی جمعی (مصوب سال ۱۳۹۷)، مجموعه‌ای از چارچوب‌های قانونی تعیین شده است که سازوکار پلتفرم‌ها و سرمایه‌گذاران را مشخص می‌کند. بخشی از این چارچوب عبارت است از:

۱. مجوز رسمی

پلتفرم‌هایی که مجوز از فرابورس دارند مجاز به فعالیتند. این مجوز مشروط بر داشتن تیم فنی و مالی، نرم‌افزار امن و سازوکارهای احراز هویت و کنترل ریسک مناسب است.

۲. محدودیت‌ها

سقف سرمایه مجاز جذب در هر کمپین حدود ۱۰ تا ۱۰۰ میلیارد ریال در نظر گرفته شده است. همچنین سقف سرمایه‌گذاری هر فرد حقیقی (دارای کد بورسی) در یک طرح محدود است. این محدودیت‌ها به‌منظور کنترل ریسک و شفافیت تنظیم شده‌اند.

۳. شرایط پروژه‌ها

دریافت‌کنندگان سرمایه (متقاضیان جذب سرمایه) باید حتما شخصیت حقوقی ثبت‌شده باشند، مانند شرکت یا استارت‌آپ ثبت‌شده. امکان جذب سرمایه برای یک طرح به‌طور هم‌زمان از چند پلتفرم وجود ندارد و تمام مبالغ جمع‌آوری‌شده هم از طریق حساب بانکی متقاضی به او تحویل می‌شود.

۴. گواهی مشارکت و بازار ثانویه

پس از پایان موفق کمپین، به سرمایه‌گذاران "گواهی مشارکت" الکترونیکی داده می‌شود که به‌عنوان اوراق بهادار ثبت‌شده در سامانه جامع فرابورس محسوب می‌شود. این گواهی‌ها قابلیت معامله در بازار ثانویه را نیز دارند (یعنی سرمایه‌گذاران می‌توانند حق‌الشرکه خود را در بورس به فروش برسانند).

بخشی از درآمد پلتفرم و ارائه‌دهندگان خدمات نیز از طریق کارمزدهای مصوب به‌دست می‌آید (به‌طور نمونه سقف کارمزد حدود ۴ تا 5/4 درصد است). در مسیر اجرای این سازوکارها، پلتفرم‌ها غالبا با نهادهای مالی مجاز همچون کارگزاری‌ها یا صندوق‌های سرمایه‌گذاری مشارکت می‌کنند تا عملیات جذب سرمایه تحت نظارت قانون بازار سرمایه انجام شود.

چالش‌ها و فرصت‌ها

اگرچه چارچوب قانونی موجب شفافیت و کاهش ریسک کلاه‌برداری می‌شود، اما محدودیت‌های فعلی گاهی مشکل‌ساز است؛ به‌‌عنوان مثال سقف جذب سرمایه هر طرح (حدود ۱۰ تا ۱۰۰ میلیارد ریال) ممکن است پاسخگوی نیاز برخی استارت‌آپ‌های بزرگ نباشد. فرآیند دریافت مجوز گاه وقتگیر بوده و سطح آگاهی عمومی و فرهنگ‌سازی نیز هنوز توسعه چندانی نیافته است. همچنین برخی ابهام‌ها در قوانین مالیاتی این حوزه وجود دارد که باید رفع شود.

با این حال، با رشد روزافزون کسب‌وکارهای نوپا و تحول دیجیتال، پیش‌بینی می‌شود تامین مالی جمعی به ابزار رایجی در تامین سرمایه اقتصاد دانش‌بنیان تبدیل شود. درصورت به‌روز شدن قوانین، افزایش آموزش تخصصی و حمایت نهادهای دولتی و مالی، قابلیت‌های این مدل مالی در کاهش وابستگی به منابع بانکی و حمایت از طرح‌های نوآورانه به‌خوبی به کار گرفته خواهد شد.

آثار اقتصادی و اجتماعی تامین مالی جمعی

تامین مالی جمعی علاوه‌بر تامین مالی پروژه‌ها، آثار اقتصادی و اجتماعی متعددی دارد:

 ارتقای کارآفرینی و نوآوری

با کاهش موانع تامین سرمایه، ایده‌های جدید امکان شکل‌گیری پیدا می‌کنند. کارآفرینان می‌توانند قبل از تولید گسترده محصول، از جامعه سرمایه‌گذاران بازخورد بگیرند و برای خود مخاطب پیدا کنند. این فرآیند، اعتبارسنجی بازار و توسعه مخاطب را تسهیل می‌کند.

افزایش دسترسی به سرمایه

خُرد کردن سرمایه دریافتی باعث می‌شود بسیاری از پروژه‌ها که توانایی دریافت تسهیلات کافی را ندارند، با مشارکت عمومی تامین مالی شوند. در عین حال افرادی که تمایل دارند پس‌انداز خود را در طرح‌های اثرگذار سرمایه‌گذاری کنند، فرصت جدیدی پیدا می‌کنند.

مسئولیت اجتماعی

انواع خیریه‌ای تامین مالی جمعی نقش مستقیمی در همبستگی اجتماعی ایفا می‌کند؛ مردم احساس مشارکت در اهداف جمعی پیدا می‌کنند. نمونه بارز این نقش‌آفرینی، کمک‌های مردمی میلیونی مانند کمپین Ice Bucket برای بیماران ALS بود که نشان داد حتی مسائل به‌ظاهر نامربوط (ریختن آب و یخ بر روی سر افراد و فیلم گرفتن)، می‌تواند باعث تامین ده‌ها میلیون دلار برای پروژه‌های خیریه شود.

تاثیرات بازار سرمایه

از نگاه کلان، توسعه تامین مالی جمعی می‌تواند فشار تقاضای وام بانکی را کاهش دهد و بازار سرمایه کشور را پویاتر کند. وجود بازار ثانویه گواهی مشارکت باعث می‌شود اقتصاد کشور عواید حاصل از سرمایه‌گذاری‌های کوچک را نیز جذب کند و به گردش بیاندازد.

تامین مالی جمعی و مسیر نوآوری

تامین مالی جمعی در ذات خود، بازتابی از تحول در شیوه‌های سنتی تامین سرمایه است؛ تحولی که با تکیه بر اعتماد عمومی، فناوری دیجیتال و مشارکت داوطلبانه مردم، مسیر تازه‌ای برای رشد نوآوری و کارآفرینی گشوده است. در این مدل، سرمایه‌گذاری از انحصار نهادهای بزرگ خارج شده و به پدیده‌ای مردمی و فراگیر تبدیل می‌شود؛ جایی که هر فرد می‌تواند سهمی هرچند کوچک در تحقق یک ایده یا کسب‌وکار داشته باشد.

در ایران نیز، هرچند این حوزه هنوز در مرحله رشد و تثبیت است، اما زیرساخت‌های قانونی و نظارتی موجود و تجربه پلتفرم‌های فعال، چشم‌اندازی امیدوارکننده ترسیم می‌کند. با اصلاح محدودیت‌ها، افزایش فرهنگ‌سازی و حمایت نهادهای مالی، تامین مالی جمعی می‌تواند به یکی از ابزارهای کارآمد توسعه اقتصاد دانش‌بنیان کشور تبدیل شود.