نشریه آفتاب خاورمیانه

کارشناس روابط کارگزاری و سوئیفت • بانک خاورمیانه

 

با انتقال فرآیندهای مالی به بسترهای آنلاین، دغدغه‌هایی مانند جعل هویت و کلاهبرداری اینترنتی به شکل چشمگیری افزایش یافته است. مشتریان بانک‌ها انتظار دارند خدمات غیرحضوری را با اطمینان خاطر دریافت کنند و این امر تنها با احراز هویت قوی و ابزارهای امنیتی مطمئن امکان‌پذیر است. امضای دیجیتال به‌عنوان راهکاری کلیدی در احراز هویت امن، نه‌تنها امنیت تراکنش‌ها را تضمین می‌کند، بلکه تحولی بنیادین در بانکداری مدرن ایجاد کرده است. در این یادداشت، به کاربردها، چالش‌ها و آینده این فناوری در صنعت بانکداری می‌پردازیم.

 

در گذشته، احراز هویت با حضور فیزیکی و ارائه مدارک شناسایی صورت می‌گرفت؛ اما اکنون مشتریان انتظار دارند بدون مراجعه حضوری و در هر زمان، بتوانند از خدمات مالی بهره‌مند شوند. این تغییر نیازمند روش‌های نوین احراز هویت است که بتواند هویت مشتری را از راه دور به‌صورت مطمئن تایید کند. سامانه‌های احراز هویت دیجیتال و چندمرحله‌ای به‌تدریج جایگزین رویه‌های سنتی شده‌اند. روش‌های احراز هویت عبارتند از ارسال رمز یک‌بارمصرف، داده‌های بیومتریک چهره یا اثرانگشت، پرسش‌های امنیتی و در سطح بالاتر امضای دیجیتال.

 

امضای دیجیتال نوعی امضای الکترونیکی پیشرفته است که با استفاده از رمزنگاری ساخته می‌شود. برخلاف یک امضای دستی یا تصویر امضا که صرفا نشانه‌ای ظاهری از تایید است، امضای دیجیتال بر پایه محاسبات ریاضی پیچیده بنا شده و سطح بالایی از امنیت و اعتبار حقوقی را فراهم می‌کند.

امضای دیجیتال دارای ویژگی‌های امنیتی پیشرفته‌تری است:

 تایید می‌کند که پیام از سوی فرستنده موردنظر ارسال شده است.

تضمین می‌کند که محتوای پیام در مسیر انتقال تغییر نکرده است.

فرستنده نمی‌تواند ادعا کند که پیام را ارسال نکرده است.

 

امضای دیجیتال روشی امن و مبتنی‌بر فناوری رمزنگاری کلید عمومی است که با استفاده از دو کلید متفاوت، کلید خصوصی و کلید عمومی، انجام می‌شود. در این فرآیند، فرستنده ابتدا از پیام اصلی یک چکیده رمزنگاری‌شده (Hash) تولید می‌کند و سپس این چکیده را با کلید خصوصی خود (رمز اختصاصی که فقط نزد صاحب امضاست) رمزگذاری می‌کند؛ به این ترتیب امضای دیجیتال ساخته می‌شود. پیام اصلی همراه با این امضا به گیرنده ارسال می‌شود.

گیرنده با استفاده از کلید عمومی فرستنده (که قابل دسترسی برای همه است)، امضای دیجیتال را رمزگشایی می‌کند و به‌طور همزمان چکیده‌ای تازه از پیام دریافتی تولید می‌کند. اگر چکیده رمزگشایی‌شده با چکیده جدید مطابقت داشته باشد، صحت و اصالت پیام تایید می‌شود و گیرنده مطمئن می‌شود که پیام از فرستنده اصلی صادر شده و در مسیر ارسال تغییر نکرده است.

 

امضای دیجیتال در بانکداری دیجیتال نقش مهمی در امنیت تراکنش‌ها، تایید هویت کاربران و پذیرش اسناد رسمی ایفا می‌کند. هنگام انجام عملیات‌هایی مانند انتقال وجه یا امضای قرارداد در اینترنت‌بانک یا اپلیکیشن بانکی، سامانه از کاربر می‌خواهد با استفاده از امضای دیجیتال دستور خود را تایید کند. این امضا می‌تواند از طریق گواهی دیجیتال روی دستگاه، کارت هوشمند یا توکن‌های امنیتی تولید شود.

در صنعت بانکداری، راهکارهایی مبتنی‌بر موبایل توسعه یافته‌اند که کلید خصوصی کاربر را در محیطی ایزوله و امن ذخیره می‌کنند؛ به‌نحوی که امکان امضای تراکنش‌ها بدون نیاز به سخت‌افزارهای جانبی را برای کاربر فراهم می‌سازد. این سازوکارها امنیت، سرعت و کیفیت تجربه کاربری را به‌طور چشمگیری ارتقا داده‌اند و باعث تبدیل امضای دیجیتال به یک ابزار روزمره و قابل‌اتکا برای مشتریان بانکی شده‌اند. 

امضای دیجیتال در بسترهای بین‌بانکی مانند سوئیفت نیز نقشی حیاتی در تامین امنیت و اعتبار پیام‌های پرداخت ایفا می‌کند. لایه‌های پیچیده امنیتی برای تبادل بین‌بانکی، اعتماد میان بانک‌های جهانی را در نقل‌وانتقال پول تقویت کرده است.

دستیابی به احراز هویت دیجیتال امن، نیازمند به‌کارگیری ترکیبی هوشمندانه از فناوری و سیاستگذاری است. بسیاری کشورها از سیستم‌های ملی هویت دیجیتال بهره می‌برند که کاربران را قادر می‌سازد با یک شناسه مورداعتماد به خدمات مالی و دولتی گوناگون دسترسی داشته باشند. برای مثال، BankID در سوئد، eID در اتحادیه اروپا و سامانه SingPass در سنگاپور نمونه‌هایی از این رویکرد هستند.

کاربران از طریق این سامانه‌ها بدون مراجعه حضوری، به خدماتی مانند بانکداری، مالیات، بیمه و حتی امضای قراردادهای رسمی دسترسی دارند. قوانینی نظیر مقررات eIDAS (خدمات الکترونیکی احراز هویت، احراز اصالت و اعتماد) در اروپا، چارچوب حقوقی لازم را برای شناسایی و اعتبار امضای دیجیتال در سطح فراملی فراهم کرده‌اند. 

 

تایید تراکنش‌های بین‌المللی؛ بانک HSBC در عملیات انتقال وجه بین‌المللی، از امضای دیجیتال برای امضای پیام‌های مالی سوئیفت استفاده می‌کند. این پیام‌ها فقط در صورتی توسط بانک مقصد پذیرفته می‌شوند که امضا به‌درستی از طریق کلید عمومی تایید شود. در صورت عدم‌تطابق، تراکنش بلافاصله مسدود می‌شود.

مشتریان ‌بانک‌های SEB یا Swedbank سوئد برای افتتاح حساب با استفاده از BankID و اثر انگشت یا تشخیص چهره (Face ID) امضای دیجیتال خود را ثبت می‌کنند. این امضا از طریق یک کلید خصوصی ذخیره‌شده روی موبایل تولید و توسط بانک به‌صورت خودکار بررسی می‌شود.

با مقررات (eIDAS) در بسیاری از کشورهای اروپایی، اسناد رسمی شرکت‌ها یا امضای گزارش‌های حسابرسی با امضای دیجیتال ثبت و مبادله می‌شود. سازمان ثبت شرکت‌ها از طریق زیرساخت eIDAS، کلید عمومی را از سرور ملی بازیابی کرده و امضا را تایید می‌کند. این شیوه در کشورهایی مانند استونی و فنلاند رواج پیدا کرده است.

کاربرد در بلاکچین و ارزهای دیجیتال؛ فناوری بلاکچین که پایه‌ ارزهای دیجیتال نظیر بیت‌کوین و اتریوم است، به‌طور گسترده‌ای بر امضای دیجیتال تکیه دارد. در شبکه بیت‌کوین، وقتی شما تراکنشی را ایجاد می‌کنید، کیف پول دیجیتال شما آن تراکنش را با کلید خصوصی متعلق به شما امضا می‌کند و سپس به شبکه منتشر می‌سازد. ماینرها با استفاده از کلید عمومی که در آدرس بیت‌کوین‌ شما نهفته است، امضای تراکنش را بررسی می‌کنند و مطمئن می‌شوند که واقعا شما مالک آن بیت‌کوین بوده‌اید و تراکنش معتبر است. هر تراکنش بیت‌کوین یا اتریوم یک امضای دیجیتال یکتا دارد و بدون امضا قابل‌قبول نیست. 

 

در ایران، امضای دیجیتال بر پایه زیرساخت کلید عمومی ملی (PKI) پیاده‌سازی شده و دامنه استفاده آن از محیط‌های سازمانی و بین‌بانکی به خدمات دیجیتال مشتریان نیز گسترش یافته است. این فناوری در قالب امضای دیجیتال موبایلی، امکان امضای قراردادها و ضمانتنامه‌ها، تایید حواله‌ها و دستور پرداخت‌ها، ثبت درخواست تسهیلات و پذیرش شرایط و ضوابط را فراهم می‌کند. برخی بانک‌ها و موسسات مالی این خدمت را از طریق اپلیکیشن اختصاصی ارائه می‌دهند و برخی دیگر، آن را به‌صورت نامحسوس و یکپارچه در اپلیکیشن اصلی خود پیاده‌سازی کرده‌اند؛ در این حالت، فرآیند امضا در پس‌زمینه انجام شده و کاربر تنها نتیجه نهایی را مشاهده می‌کند. بانکینو (نئوبانک خاورمیانه) نمونه‌ای از این رویکرد است که با ادغام کامل امضای دیجیتال در برنامک خود، تجربه‌ای آسان، سریع و همراه با بالاترین سطح امنیت برای کاربران فراهم آورده است.

 

با وجود مزایای فنی و امنیتی چشمگیر امضای دیجیتال، اجرای موفق آن در صنعت مالی و بانکی با چالش‌هایی اساسی همراه است. نخستین چالش، نیاز به چارچوب‌های قانونی و تطبیقی معتبر در سطح ملی و بین‌المللی است. برای آن که امضای دیجیتال در تراکنش‌های مرزی یا دعاوی حقوقی قابل‌پذیرش باشد، باید قوانین شفاف، به‌روز و مورداجماع در حوزه حقوق فناوری اطلاعات تدوین شود تا در بستر حقوقی، این امضاها دارای اعتبار اجرایی باشند. از سوی دیگر، آموزش کاربران و پرسنل بانکی نقش مهمی در حفظ امنیت این سیستم ایفا می‌کند. ضعف در آگاهی نسبت به نحوه نگهداری از کلیدهای خصوصی، اشتباهات در ارسال آن‌ها از کانال‌های ناامن یا سهل‌انگاری در استفاده از تجهیزات امضاکننده می‌تواند کل زنجیره امنیتی را دچار اختلال کند.

همچنین، فقدان استانداردهای یکپارچه و تعامل‌پذیری میان سامانه‌های مختلف یکی از موانع مهم گسترش امضای دیجیتال در سطح گسترده است. هماهنگی میان بانک‌ها، نهادهای مالی و سیستم‌های مختلف نیازمند پذیرش استانداردهای جهانی و چارچوب‌های رمزنگاری مشترک است تا ارتباط بین زیرساخت‌های امضای دیجیتال در کشورهای مختلف و بین سامانه‌های گوناگون ممکن شود.