نشریه آفتاب خاورمیانه

امیرمهیار ترابیمتصدی اموربانکی شعبه مهستان بانک خاورمیانه

صندوق توسعه ملی ایران یک نهاد دولتی است که در سال ۱۳۷۹ به واسطه تحریم‌ها و کاهش قیمت نفت و همچنین رکود اقتصادی حاصل از افت تولیدات به منظور تبدیل قسمتی از عواید حاصل از فروش فراورده‌های نفتی به ثروت‌های ماندگار و سرمایه‌گذاری برای نسل‌های آینده تاسیس شد. این صندوق به عنوان یک حساب ذخیره ارزی وظیفه کنترل تلاطم‌های ارزی در ایران را بر عهده دارد که این امر از طریق سرمایه‌گذاری در صنعت گردشگری، صنایع‌دستی و همچنین میراث فرهنگی صورت می‌پذیرد. اما با توجه به قوانین وضع شده، برداشت از این صندوق جهت جبران کسری ناشی از عواید غیر‌نفتی بودجه عمومی سالانه غیر مجاز است و این صندوق تنها جبران کننده کسری درآمد ارزی حاصل از فراورده‌های نفتی نسبت به ارقام پیش‌بینی شده است؛ اما با‌توجه‌به تشدید تحریم‌های مالی، نظامی و اقتصادی در سال‌های اخیر و همچنین کاهش قیمت نفت خام، میزان برداشت از این صندوق روند افزایشی داشته است.

صندوق نفتی نروژ

صندوق نفت نروژ که نام رسمی آن صندوق بازنشستگی دولتی است پس از کشف نفت در دریای شمال برای محافظت از اقتصاد در برابر فراز و نشیب درآمد‌های نفتی و همچنین به عنوان یک ذخیره مالی و یک برنامه پس‌انداز بلندمدت تاسیس شد تا هر دو نسل فعلی و آینده از ثروت نفتی بهره‌مند شوند.

پس از کشف یکی از بزرگ‌ترین میدان‌های نفتی جهان در نروژ، ناگهان مقدار زیادی نفت برای فروش به‌وجود آمد و اقتصاد کشور به شدت رشد کرد. در ابتدا تصمیم گرفته شد که درآمدهای حاصل از نفت و گاز محتاطانه برای جلوگیری از عدم تعادل در اقتصاد مورد استفاده قرار گیرند. پارلمان نروژ به منظور حمایت از این لایحه، قانونی را تصویب کرد که در حال حاضر صندوق بازنشستگی دولتی نام دارد و اولین پول در صندوق بین‌المللی پول واریز شد. این صندوق در حال حاضر یکی از بزرگ‌ترین صندوق‌های سرمایه‌گذاری دنیا است که نیمی از کل سهام شرکت‌های پذیرفته‌شده در جهان را دارا است. این به این معنی است که نروژ در سراسر دنیا صاحب سهام است. علاوه بر این، این صندوق مالک صدها ساختمان در برخی از شهرهای پیشتاز جهان است که درآمد حاصل از اجاره را برای این کشور ایجاد می‌کند. هرساله، دولت نروژ می‌تواند تنها بخش کوچکی از بودجه را خرج کند، اما این مبلغ هنوز هم تقریبا برابر با ۵۷ درصد بودجه دولت است.

 در دولت نروژ، یک توافق سیاسی گسترده درباره نحوه مدیریت صندوق وجود دارد؛ هرچه کم‌تر خرج کنیم، موقعیت بهتری خواهیم داشت. مازاد بودجه به صندوق منتقل می‌شود در حالی که کسری بودجه از صندوق تامین می‌شود. نقش صندوق این است که تضمین کند که ثروت ملی تا حد امکان ادامه دارد. سرمایه‌گذاری آن چشم‌انداز بلندمدت دارد و قادر به مقابله با نوسانات زیاد در کوتاه‌مدت است. هدف دولت نروژ به عنوان مدیر صندوق از طرف مردم نروژ, ایجاد بالاترین بازده ممکن با ریسک متوسط است به طوری که سرمایه رشد کند. جنز استولنبرگ، وزیر دارایی نروژ می‌گوید: »فعالیت‌های شرکت‌ها تاثیر زیادی بر جوامع اطراف و محیط‌زیست دارند و جامعه همیشه انتظارات بیشتری از چگونگی رفتار شرکت‌ها دارد. در طول زمان ممکن است بر سودآوری و بازده صندوق تاثیر بگذارد. به عنوان یک سرمایه‌گذار بلند مدت در سراسر این شرکت‌ها در کشورهای در حال توسعه، ما به سرمایه‌گذاری برای سودآوری همسو با انتظارات گسترده‌تر جامعه علاقه داریم. ما مسائل زیست‌محیطی و اجتماعی را در نظر می‌گیریم و انتظارات روشنی را از شرکت‌هایی که در آن سرمایه‌گذاری می‌کنیم؛ داریم.

پارلمان نروژ و وزارت دارایی قوانینی را برای مدیریت صندوق ارائه کرده‌اند و مسئولیت مدیریت آن را به بانک مرکزی واگذار کرده‌اند. وزارت دارایی یک شورای مستقل را برای انجام ارزیابی اخلاقی شرکت‌ها تشکیل داده ‌است. شورای اخلاق توصیه‌های خود را به هیات اجرایی بانک توسعه می‌دهد که پس از آن تصمیم نهایی را در مورد محرومیت، مشاهده یا مالکیت فعال می‌گیرد.

با توجه به گزارش‌های مالی موجود از صندوق توسعه ملی ایران، از زمان تاسیس این صندوق تا پایان سال ۱۳۹۷ حدود ۷۱ میلیارد دلار تحت سه عنوان اصلی وام ارزی، پرداخت به دولت و سپرده‌گذاری ارزی از صندوق خارج شده است. بر این اساس می‌توان گفت که صندوق توسعه ملی ایران با توجه دارایی‌های وارد شده که چیزی در حدود 91 میلیارد دلار است، در حال حاضر 20 میلیارد دلار دارایی دارد.

منابع:

1. A decline rate study of Norwegian oil production (Mikael Höök, Kjell Aleklett)

2. The role of passive sampling in monitoring the environmental impacts of produced water discharges from the Norwegian oil and gas industry (Sarah E.Hale, Amy M.P.Oen, Gerard Cornelissen,Michiel T.O.Jonker)

3. «صندوق ذخیره ارزی در ایران چگونه تشکیل شد؟». خبرگزاری باشگاه خبرنگاران. دریافت شده در ۲۰۱۸-۰۱-۲۶.

4. «قانون برنامه سوم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی کشور». دریافت شده در ۲۸ بهمن ۱۳۹۰.