نشریه آفتاب خاورمیانه

مریم بابایی

روزنامه‌نگار اقتصادی

بانک‌های مرکزی و سایر نهادهای مالی همه نقاط جهان، ارزی را به‌عنوان "ارز ذخیره" انتخاب می‌کنند تا در پس‌انداز، پرداخت‌های بین‌المللی و استقراض از کشورهای دیگر، از آن استفاده کنند. از سال ۱۹۴۴ که رسما کشورها دلار را به‌جای طلا مبنای ارزش‌گذاری خود قرار دادند، این ارز در اقتصاد جهان سیطره پیدا کرده و به اقتصاد آمریکا اهمیتی فوق‌العاده داده است. این برتری، به مذاق بسیاری از کشورها، مخصوصا آنها که در رقابت با ایالات متحده هستند، خوش نیست و "دلارزدایی" را به‌عنوان هدف یا آرزوی خود، قرار داده‌اند.

سلطه دلار

در سال‌های اخیر افزایش ارزش دلار، تبعات اقتصادی زیادی برای اقتصاد کشورهای جهان به‌دنبال داشته است. کشورهایی که وابستگی بالایی به واردات کالاهای ضروری مانند غذا، دارو و سوخت دارند، از افزایش ارزش آن متحمل هزینه‌های سنگین‌تری شده‌اند. همچنین کشورهایی که بدهی دلاری بالایی دارند، در تسویه بدهی‌های خود با مشکل روبه‌رو هستند.

دلاری شدن اقتصاد جهان باعث شده بخش زیادی از دارایی‌ها و بدهی‌های کشورها به‌دلار باشد و در شرایط بحرانی اقتصاد و تورم بالا، گرایش به ذخیره این ارز به‌منظور کاهش ریسک پس‌اندازکنندگان و وام‌گیرندگان افزایش یابد. این روند منجر به افزایش آسیب‌پذیری سیستم بانکی کشورهای وابسته به دلار در برابر نوسانات ارزی شده است. در مقابل سلطه دلار بر اقتصاد جهانی، امتیازهای متعددی برای اقتصاد آمریکا به‌دنبال داشته و باعث شده درحالی‌که که سهم ایالات متحده آمریکا از تولید ناخالص داخلی جهان ۲۲ درصد است، ۸۰ درصد پرداخت‌های بین‌المللی از طریق دلار باشد. تقاضای بالای دلار همچنین فرصت تامین مالی بدهی این کشور با نرخ‌های بهره بسیار پایین را به‌دنبال داشته است.

دلارزدایی در بریکس

سردمدار روند دلارزدایی، کشورهای گروه بریکس هستند. بریکس، یک گروه اقتصادی‌ است که در سال ۲۰۰۹ توسط ۴ کشور روسیه، چین، برزیل و هند، با نام بریک تاسیس شد. ایده اولیه نام این گروه، پیش از تاسیس در سال ۲۰۰۱ توسط یکی از اقتصاددانان ارشد گلدمن ساکس، در مقاله‌ای پیرامون اقتصادهای نوظهور مطرح شده بود. این نام که درواقع اختصارشده‌ نام اعضای اصلی آن است، در سال ۲۰۱۱ با پیوستن آفریقای جنوبی به آن به بریکس تغییر یافت. دلارزدایی موضوع مهم گفت‌وگو در اجلاس سران این گروه در آگوست ۲۰۲۳ بود و در این نشست استفاده از ارزهای محلی در تجارت و امور مالی بازارهای نوظهور پیشنهاد شد.

چینی به‌جای آمریکایی

با گسترش قدرت کشورهای بریکس، تلاش سیاست‌گذاران این کشورها برای استفاده جهانی از ارزهای غیر دلار به ویژه یوآن چین در حال افزایش است. این کشورها راهکارهایی همچون استفاده از ارزهای ملی در تجارت دوجانبه، جایگزینی ارزهای دیگر به‌جای دلار، توسعه سوآپ ارزی و افزایش تهاتر کالایی را برای طی کردن روند دلازدایی در دستور کار قرار داده‌اند. در این شرایط سهم بالای چین در تجارت با کشورها به‌ویژه کشورهای آمریکای لاتین باعث شده یوآن تا حدی به‌عنوان جایگزین دلار معرفی شود و با انعقاد قراردادهای سوآپ به یوآن و افزایش سرمایه‌گذاری و تسهیلات چین به یوآن، این روند شدت گرفته است.

به‌عنوان نمونه با کاهش ذخایر دلاری آرژانتین و کاهش شدید ارزش پزو در برابر دلار و تورم ۱۰۰ درصدی، بانک مرکزی آرژانتین، بانک‌های تجاری این کشور را مجاز به افتتاح حساب سپرده‌ و انتشار اوراق بهادار به یوآن چین کرده است. آرژانتین همچنین به کسانی که از چین، کالا وارد کنند یوآن می‌پردازد. این رفتار منجر به شدت گرفتن استفاده از یوآن و افزایش سرعت واردات کالاهای چینی به آرژانتین شده است. براساس داده‌های وزارت اقتصاد آرژانتین، در ماه‌های آوریل و می سال۲۰۲۳، آرژانتین واردات از چین به‌ارزش ۲,۷۲۱ میلیارد دلار را با استفاده از یوآن تسویه کرده است.

برزیل نیز یکی دیگر از کشورهایی است که اخیرا با سرعت بیشتری به سمت دلارزدایی پیش رفته است. امضای یادداشت تفاهم بانک مرکزی برزیل و چین برای ایجاد مقدمات تسویه با یوآن یکی از اقدامات این کشور در مسیر جایگزینی دلار است.

بحران‌زایی دلار

سیاست‌گذاران ارشد بریکس سالهاست نسبت به تاثیرات اقتصاد کلان تسلط دلار بر بازارهای نوظهور ابراز نگرانی کرده‌اند؛ این نگرانی‌ها در واکنش به افزایش بی‌سابقه نرخ‌های بهره در اقتصادهای پیشرفته افزایش دوچندانی یافته است. این دیدگاه‌ها با توجه به اینکه سه عضو دعوت‌شده بریکس (آرژانتین، مصر و اتیوپی) با کمبود شدید دلار و تورم بالا مواجه هستند، قابل‌توجه است. کمبود دلار منعکس‌کننده عدم‌تعادل بین تقاضا و عرضه دلار است. کمبود دلار در آرژانتین و اتیوپی در مقاطعی در سال ۲۰۲۳ به‌حدی شدید بود که طبق گزارش‌ها، نرخ ارز در بازار سیاه تقریبا دوبرابر نرخ رسمی بود. در مصر نیز خالص دارایی‌های خارجی سیستم بانکی (معیار کمبود ارز خارجی) در ژوئن ۲۰۲۳ به رکورد جدیدی رسید.

سطح بدهی بالا در این کشورها و افزایش نرخ‌های بهره در اقتصادهای پیشرفته، دلارزدایی را سخت‌تر کرده و منجر به تقویت دلار نسبت به ارزهای این بازارهای نوظهور و افزایش هزینه واردات کالا با قیمت دلار می‌شود. از سوی دیگر، کمبود دلار توانایی واردات مواد غذایی و انرژی در این کشورها را محدود کرده و در نتیجه قیمت‌ها را بالا می‌برد. در اکتبر ۲۰۲۳، نرخ تورم آرژانتین ۱۴۳ درصد، مصر ۳۶ درصد و اتیوپی ۲۹ درصد بود. البته مخارج بالای دولت در این اقتصادها نیز در تورم بالای آنها بی‌تاثیر نیست.

دشواری دلارزدایی

اگرچه بلوک توسعه‌یافته بریکس متشکل از کشورهایی است که اقتصاد آنها در مجموع بزرگتر از اقتصاد ایالات متحده است، اما  هزینه‌های نسبتا بالاتر و ناکارآمدی استفاده از بسیاری از ارزهای غیردلاری در تجارت و امور مالی فرامرزی، استفاده از این ارزها برای تجارت بین‌المللی را دشوار می‌کند. با وجود عزم اعضای بریکس و دیگر کشورهای مخالف سلطه دلار، همچنان اکثر قریب به اتفاق معاملات در دنیا با دلار صورت می‌گیرد. حتی مبادله ارزهای محلی اعضای این اقتصادها با سایر ارزهای بازارهای نوظهور مستلزم استفاده از دلار به‌عنوان یک واسطه برای افزایش کارایی است. همچنین سهم بزرگی از بدهی عمومی و خصوصی در این اقتصادها همچنان به‌دلار است. تجارت فرامرزی، صادرات و واردات در این بازارهای نوظهور اغلب با دلار قیمت‌گذاری می‌شود. بدهی‌های خارجی این کشورها نیز اغلب به‌دلار است.

براساس یک مطالعه که در سال ۲۰۲۲ انجام شده، ۸۶ درصد از صادرات هند به دلار بوده است. این در حالی است که احتمالا حدود ۱۵ درصد از کل صادرات هند، راهی ایالات متحده شده است. براساس این مطالعه همچنین ۴۷ درصد از پرداخت‌های فرامرزی چین و احتمالا درصد بسیار بیشتری از پرداخت‌های تجاری بین‌مرزی کالا و خدمات این کشور در سال ۲۰۲۳ به دلار بوده است، درحالی‌که براساس داده‌های سال ۲۰۲۱ تنها ۱۷ درصد از صادرات این کشور به ایالات متحده بوده است. این داده‌ها همچنین حاکی از این است که سهم بالایی از صادرات آفریقای جنوبی به دلار است و تقریبا تمام صادرات برزیل با دلار صورت می‌گیرد.

حتی روسیه، به رغم تحریم‌های اقتصادی گسترده ایالات متحده علیه اقتصاد این کشور، همچنان از دلار برای تسویه یک‌سوم صادرات تا پایان سال ۲۰۲۲ استفاده کرده است. در چین، تقریبا نیمی از بدهی‌های خارجی تا دسامبر ۲۰۲۲ به دلار بود. به همین ترتیب، از اواسط سال ۲۰۲۲، بیش از نیمی از بدهی‌های خارجی هند طبق گزارش‌ها به‌دلار بوده است. داده‌های سال ۲۰۲۱ نیز نشان می‌دهد تقریبا نیمی از بدهی عمومی آرژانتین و اتیوپی به دلار است. این پویایی دلار در واقع این موضوع را که چرا بسیاری از ذخایر ارزی بانک‌های مرکزی به‌ویژه در اقتصادهای نوظهور به‌دلار است، روشن می‌کند.

به‌طور کلی، در سال ۲۰۲۲، تقریبا ۵۸ درصد از ذخایر ارزی افشا‌شده جهانی را دارایی‌های دلاری تشکیل می‌دادند. در چین و هند، این رقم ۳۴ درصد عنوان شده و احتمالا تا حدود ۵۰ درصد هم می‌رسد. در برزیل اما براساس گزارش‌ها این میزان بیش از ۸۰ درصد است.

ضعف زیرساختی دلارزدایی

مهم‌ترین خبر این است که هنوز ارزهای کشورهای عضو پیمان بریکس، برای انجام معاملات از طریق ترتیبات PVP (پرداخت در مقابل پرداخت) که ابتکار چین برای دلارزدایی بوده، اعتبار چندانی ندارند. در واقع بازیگران بین‌المللی از جمله بانک‌ها برای استفاده از ارزهای محلی بریکس جهت تسهیل پرداخت‌های تجارت فرامرزی شوقی ندارند. موضوعی که عمدتا به دلیل زیرساخت‌های مالی ناکافی یا هزینه نسبی بالاتر استفاده از این ارزها در تراکنش‌های فرامرزی رخ می‌دهد. به همین دلیل نیز بانک‌های حاضر در ترتیبات PVP که فرآیندی تسهیلگر برای کاهش هزینه و افزایش اطمینان در مبادلات جفت ارزهای خاص است، تنها برای رند افریقای جنوبی فعال بوده و به معامله با باقی ارزهای عضو بریکس میلی ندارند.

استفاده از ارزهای محلی کشورهای بریکس برای پرداخت در تجارت‌های فرامرزی همچنین به یک دلیل عمده به کندی پیش می‌رود و آن دلیل عدم وجود زیرساخت‌های مالی کافی است که باعث می‌شود هزینه نسبی استفاده از این ارزها در تراکنش‌های فرامرزی افزایش یابد. درصورتی‌که قرار باشد یک ارز دیگر جایگزین دلار شود، باید به‌اندازه‌ای از این ارز در بانک‌ها و نهادهای مالی جهان وجود داشته باشد که اقتصاد جهان دچار وقفه نشود؛ با توجه به قدرت سیاسی که کشور دارای ارز جایگزین از این اتفاق به دست خواهد آورد، این فرآیند حداقل برای بخش‌هایی از جهان (مانند اتحادیه اروپا، ایالات متحده و کشورهای هم‌پیمان آنها) اصولا مطلوب نخواهد بود.

دلارزدایی در عمل

"الویرا نابیولینا" رئیس‌کل بانک مرکزی روسیه در مصاحبه خود با خبرگزاری سی‌ان‌بی‌سی که در ۲۱ ژوئن ۲۰۲۱ پخش شده بود، اعلام کرد دلارزدایی بخشی از سیاست بانک مرکزی روسیه برای ریسک‌زدایی از جریان ارزی خارجی است. از آن زمان تا امروز، حجم معاملات روسیه با دلار روندی کاهشی داشته و زنجیره تامین روسیه بیش از هر زمان دیگری از شرکای غربی خارج شده و به آسیا وابسته شده است.

گزارش اخیر اکونومیست پیرامون رفتار دوگانه بازیگران شرق آسیا در دوستی ظاهری با آمریکا و رفاقت تجاری با روسیه نشان می‌دهد بعضی کشورها تلاش می‌کنند از  فشار سنگین آمریکا، تحریم‌های این کشور و سلطه دلار به‌نحوی آهسته و بدون سروصدا شانه خالی کنند.

"نیکلاس مولدر" محقق تحریم در دانشگاه کرنل در‌این‌باره به اکونومیست می‌گوید: «حتی اگر غرب بتواند با موفقیت از تحریم‌های ثانویه برای همسو‌ کردن کشورهای آسیایی استفاده کند، خطر بلندمدت این است که جنگ اقتصادی، هم برتری نظام مالی مبتنی بر دلار و هم نفوذ آمریکا در آسیا را تضعیف کند. همچنین اگر آمریکا برای جلب حمایت کشورهای آسیایی‌‌‌‌‌ از یک رژیم تحریمی علیه کشوری نسبتا بی‌‌‌‌‌اهمیت (از‌نظر سطح روابط) مانند روسیه، این همه مشکل دارد، فکر کنید اگر تلاش کند رژیم تحریمی مشابهی را بر چین تحمیل کند، چقدر مشکلات بیشتری با همسایگان چین خواهد داشت؛ کشوری که غول نظامی و اقتصادی منطقه محسوب می‌شود.»

به نظر می‌رسد این حرکت آهسته عمدتا از مسیر تجارت نفت، مواد خام و برخی کالاهای استراتژیک، در تلاش است تا فشار تحریم را کم کرده و تجارت را رونق دهد اما اینکه چنین رفتاری الزاما به کاهش مبادلات با دلار یا افت شدید نگهداری ذخایر دلاری در جهان منجر شود، چندان جدی نیست. حتی اگر روسیه، چین و غیره بخواهند ارزی غیر از دلار را نگهداری و یا با سایر ارزها مبادله کنند، کماکان صنعتگران تمایل بالایی به نگهداری دلار دارند.

نیاز به ارز جهان‌روا

یک مثال جالب در یو.اس نیوز پیرامون چرایی سلطه دلار بر جهان، اهمیت وجود این ارز جهان‌روا را نشان می‌دهد. این مجله آنلاین می‌نویسد: «در‌حالی‌که نفت، بارزترین نمونه برای تقویت تجارت از مسیر ارز جهان‌روای دلار است، در سایر بازارها، معاملات نیاز شدیدتری به واحد مبادله جهانی دارند. سناریویی را در نظر بگیرید که در آن یک کشاورز برزیلی دانه‌های سویا را به یک شرکت چاشنی ژاپنی می‌فروشد.

در این سناریو بسیار بعید است که شرکت ژاپنی برای پرداخت پول به کشاورز، واحد پول برزیل یعنی رئال را در اختیار داشته باشد. به همین ترتیب، پرورش‌دهنده برزیلی نمی‌خواهد در ازای دانه‌های سویای خود، ین ژاپن را بپذیرد. بنابراین، راهکار منطقی استفاده از یک واسطه برای تبدیل ین به دلار، خرید دانه‌های سویا با دلار و سپس تبدیل آن دلارها به ارز محلی توسط تولیدکننده است.»

روند تدریجی دلارزدایی جریان دارد، اما نگاهی به آمارها نشان می‌دهد دلار در فاصله سال‌های ۱۹۹۹ تا ۲۰۱۹ چیزی نزدیک به ۹۶ درصد معاملات قاره آمریکا، ۷۴ درصد کل معاملات آسیا و ۷۹ درصد کل معاملات در سایر بخش‌های جهان را پشتیبانی کرده است. در سطح جهانی، امروز بانک‌ها برای تقریبا ۶۰ درصد سپرده‌ها و وام‌های خارجی خود از دلار استفاده می‌کنند. علاوه بر این، در بازار ارز تا پایان ۲۰۲۲، دلار آمریکا در یک سوی معامله در قریب به ۹۰ درصد از کل معاملات قرار داشته است. موضوعی که قدرت دلار در برابر یوان را به خوبی به نمایش می‌گذارد.