نشریه آفتاب خاورمیانه

 

 

در دنیای کسب‌وکار "مالکیت" دیگر ارزش و جایگاه سابق را ندارد و شرکت‌ها به‌جای هزینه کردن سریع برای تملک دارایی‌ها، با "دسترسی هوشمندانه" نیاز خود را تامین می‌کنند. بسیاری از کسب‌وکارها برای کاهش هزینه‌های خود از لیزینگ تجهیزات و مستغلات استفاده می‌کنند و روش‌های نوین آن، صنایع گوناگون را متحول کرده است. در این یادداشت با بررسی لیزینگ در جهان، به روندهای جدید و آینده‌نگرانه آن می‌پردازیم.

 

لیزینگ و انواع آن

لیزینگ قراردادی است که در آن امکان استفاده از یک دارایی (مانند خودرو، تجهیزات یا ساختمان) در ازای پرداخت اقساط منظم برای مدت زمان مشخص به متقاضی داده می‌شود. این قرارداد بسته به خواسته‌ها و شرایط طرفین می‌تواند شکل‌های متفاوتی به خود بگیرد:

لیزینگ عملیاتی (Operating Lease): شرکت لیزینگ مالکیت کالا را نزد خود نگه می‌دارد و متقاضی فقط در طی مدت قرارداد، از دارایی مربوطه استفاده می‌کند. 

لیزینگ اجاره به‌شرط تملیک (Hire Purchase Lease): در پایان قرارداد مالکیت دارایی به‌صورت خودکار به مستاجر منتقل می‌شود.

لیزینگ سرمایه‌ای (Finance Lease): مستاجر کلیه ریسک‌ها و منافع مالکیت دارایی را بر عهده می‌گیرد و در پایان قرارداد، حق خرید دارایی با قیمت اسمی تعیین‌شده را دارد.

فروش و اجاره مجدد (Sale and Leaseback): شرکت‌ها ابتدا دارایی خود را می‌فروشند و سپس همان دارایی را اجاره می‌کنند تا بتوانند نقدینگی لازم برای توسعه فعالیت‌هایشان را تامین کنند.

لیزینگ منعطف (Flexible Lease): جزئیات قرارداد، از نحوه پرداخت تا مدت زمان آن، براساس توافق میان دو طرف تعیین می‌شود.

تاریخچه لیزینگ به‌مراتب قدیمی‌تر از قالب‌های حقوقی فعلی آن است. تا پیش از قرن نوزدهم، اجاره بیشتر به زمین، دام و خانه محدود می‌شد، اما با آغاز عصر ماشین‌آلات و رشد صنایع، اوضاع تغییر کرد. صاحبان کسب‌وکار که توان خرید نقدی تجهیزات پیشرفته را نداشتند، به‌دنبال راهی جایگزین برای تامین نیازهای خود بودند.

در میانه بحران‌های مالی و تنش‌های ژئوپلیتیک دهه اخیر، صنعت لیزینگ توانسته میان ریسک و نوآوری تعادلی موثر برقرار کند. طبق گزارش "کتاب سال لیزینگ ۲۰۲۵" که با همکاری شرکت سولیفای منتشر شده، صنعت لیزینگ رشدی ۷۶ درصدی در این دوره داشته که نشانه‌ای از تغییر جدی در بازار است.

 

لیزینگ هوشمند در ایالات متحده

ایالات متحده به‌دلیل حجم بازار و معماری تجربه‌ای هوشمند، منعطف و داده‌محور، در لیزینگ پیشرو شده است. در این کشور، شرکت‌های لیزینگ فعال در حوزه ساختمان به‌دنبال ارائه راهکارهای سازگارتر با محیط ‌زیست هستند. صندوق CEEF در سال گذشته با مدل لیزینگ منعطف، بیش از پنج هزار پروژه خورشیدی را تامین مالی کرد.

فناوری‌های اینترنت اشیا در تجهیزات سرمایش، گرمایش و میترینگ (سیستم‌های اندازه‌گیری حجم یا جرم سیالات)، پایش لحظه‌ای داده و تعمیرات هوشمند را ممکن کرده‌اند. شرکت‌هایی مانند Crest Capital با تحلیل داده‌ها و تطبیق نرخ‌ها، معوقات خود را به‌طور قابل‌توجهی کاهش داده‌اند. 

 

لیزینگ سبز در اروپا

مقررات‌گذاری اتحادیه اروپا مسیر لیزینگ پایدار را هموار کرده و بنگاه‌ها با پذیرش ریسک سبز، قواعد تازه‌ای به بازار آورده‌اند. بسیاری از تولیدکنندگان صنعتی آلمان و فرانسه با استفاده از مدل‌های اجاره‌ای، خطوط تولیدشان را با ماشین‌آلات کم‌مصرف و سرمایه‌ اولیه اندک نوسازی کرده‌اند. کامیون‌های برقی، قطارهای سازگار با محیط‌زیست و نیروگاه‌های خورشیدی این قاره نیز به‌پشتوانه قراردادهای لیزینگ سبز رونق گرفته‌اند.

شرکت فیلیپس فروش چراغ را متوقف کرده است و با حفظ مسئولیت نگهداری و بازیافت تجهیزات، روشنایی را به‌عنوان یک خدمت به مشتریان ارائه می‌دهد. این الگوی اجاره‌ از صنعت روشنایی فراتر رفته و وارد حوزه‌هایی چون پوشاک و لوازم منزل نیز شده است. 

در آلمان، بسیاری از شرکت‌ها به‌جای خرید تجهیزات یا خودروهای شهری، از لیزینگ استفاده می‌کنند تا هزینه‌ها را کاهش داده و الزامات توافق سبز را نیز رعایت کنند. در ایتالیا نیز با هماهنگی زمان‌بندی پرداخت‌ها با درآمدهای فصلی کشاورزان و فعالان گردشگری، لیزینگ به ابزاری موثر برای مدیریت بحران‌های اقتصادی تبدیل شده است.

 

آسیا و اقیانوسیه؛ پرواز بر بال لیزینگ

گزارش‌های ۲۰۲۴ نشان می‌دهد سهم بازار منطقه آسیا و اقیانوسیه از درآمد جهانی تا مرز ۲۳ درصد افزایش یافته است. شرکت‌های هواپیمایی آسیایی، بازیگران اصلی قراردادهای لیزینگ جهانی‌ شده‌اند و با مدل‌های منعطف، در حال بازسازی ناوگان خود هستند.

ارائه وام‌های کوچک به کسب‌وکارهای نوپا و خرد کمک کرده تا به‌جز آسیا، به بازار آفریقا و آمریکای لاتین نیز وارد شوند. طبقه متوسط و سرعت گرفتن صنعتی‌شدن در هند، چین و جنوب شرق آسیا، همراه با ورود رقبای جدید به بازار تجهیزات صنعتی، به لیزینگ رونق داده است. در هند مدل‌های لیزینگ خرد به کمک کسب‌وکارهای کوچک روستایی آمده و حدود ۶۰ درصد درآمد خانوار را افزایش داده‌اند.

در ژاپن نیز، کوماتسو با استفاده از اینترنت اشیا در ماشین‌آلات عمرانی توانسته ماشین‌هایی اجاره دهد که به‌طور دائمی آنلاین و هوشمندند؛ نتیجه این رویکرد، کاهش ۴۰ درصدی استهلاک و عملی شدن تعمیرات پیشگیرانه است. 

در غرب آسیا، محدودیت‌های مذهبی در عربستان، با تدوین مقررات لیزینگ اسلامی و ایجاد محصولات خاص در این چارچوب همراه شده است؛ این‌گونه خلاقیت‌ها، درعمل باعث جذب سرمایه‌گذاران بیشتر شده و ارزش بازار لیزینگ این کشور را طی یک دهه از ۵۹ به ۱۰۲ میلیارد دلار رسانده است. 

 

ایران؛ فرصتی برای توسعه لیزینگ در اقتصاد نوظهور

طبق تازه‌ترین برآورد بانک مرکزی، ارزش صنعت لیزینگ کشور ۴۰ هزار میلیارد تومان است و با پنجاه سال سابقه، این عدد بسیار کم است. آمارها نشان می‌دهد حجم بازار این صنعت به کمتر از نیم میلیارد دلار رسیده و این در حالی است که در سال ۱۳۹۶، این رقم یک میلیارد دلار بوده است.

در میان انواع لیزینگ، سهم غالب همچنان متعلق به بازار خودرو و حمل‌ونقل است. براساس آمار رسمی، فقط در سال ۱۴۰۳ بیش از یک میلیون و ۳۰۰ هزار دستگاه خودرو در ایران تولید شده که خرید بخش چشمگیری از آنها از مسیر قراردادهای لیزینگ مالی و اجاره به‌شرط تملیک انجام می‌شود. پس از خودرو، بازار تجهیزات صنعتی و پزشکی در جایگاه دوم قرار دارد، به‌طوری که تا ۱۵ درصد از کل تسهیلات پرداختی لیزینگ‌ها در سال‌های اخیر به تامین تجهیزات صنعتی، پزشکی و عمرانی اختصاص یافته است.

در بخش واردات کالاهای سرمایه‌ای نیز گزارش‌ها نشان می‌دهد ارزبری حوزه خودرو و نیرو محرکه در سال ۱۴۰۳ تا ۱۱ میلیارد و ۳۶۸ میلیون دلار بوده که بخش قابل‌توجهی از این واردات به قطعات منفصله و خودروهای مونتاژی مربوط است که وجود سیاست تعرفه‌ای فعلی سبب شده مونتاژکاران و واردکنندگان با بهره‌گیری از ابزارهای مالی مانند لیزینگ بخشی از این رقم را تامین مالی کنند.

در چنین شرایطی اگر شرکت‌های لیزینگ ایران بیشتر روی نیازهای تخصصی مانند تامین مالی خرد یا پروژه‌های خاص متمرکز شوند، سهمشان از نقدینگی کشور افزایش می‌یابد؛ برای مثال، ظرفیت تولید صنعت پتروشیمی ایران به مرز صد میلیون تن نزدیک شده و توسعه صنایع پتروشیمی، به ابزارهای تامین مالی جدیدی مانند لیزینگ نیازمند است. در صنعت انرژی طی سال‌های اخیر ناترازی عرضه و تقاضای برق حدود ۱۲ هزار مگاوات بوده که دلیل عمده این مشکل، کمبود منابع مالی و فقدان ابزارهایی مانند لیزینگ برای توسعه زیرساخت‌هاست.

اگرچه سهم لیزینگ از بازار سرمایه ایران هنوز مطلوب نیست، بدون استفاده از ظرفیت‌های این صنعت، عبور از بحران تامین مالی ممکن نخواهد بود. آینده لیزینگ وابسته به آموزش، تقویت زیرساخت‌های حقوقی و یادگیری از تجربه‌های جهانی است؛ راهی که می‌تواند جایگاه این ابزار را در اقتصاد ایران تثبیت کند.