سحر قاسمیان
(متصدی اموربانکی - شعبه بخارست بانک خاورمیانه)
روسیه از سالها پیش خود را آماده چنین روزهایی کرده بود، از زمانی که نیروهای روسیه وارد کریمه شدند تا بخشی از اوکراین را بگیرند، زنگ اولین تحریمهای بینالمللی در این کشور به صدا درآمد و سرآغاز جدیدی از چالشها برای روسیه بود. از جمله این تحریمها مسدود کردن دارایی افراد خاص، محدودیت در مجوز صادرات کالا، محدودیت در حوزه فناوری و انرژی و تحریم نظامی، لغو مسابقات ورزشی و رویدادهای فرهنگی، قطع روابط تجاری، محدودیت در حوزه مالی که تحریم پنج بانک بزرگ دولتی را هدف خود قرار داده و تا حدی هم توانستند از این اهرم برای تزلزل اقتصاد روسیه و کاهش روبل استفاده کنند. البته طبق دستورالعمل جدید کنگره آمریکا برای جلوگیری از فرار مالیاتی روسیه از این تحریمها، از طریق ارزهای دیجیتال و هرگونه معامله به ارز سنتی یا ارز دیجیتال ممنوع اعلام شده است و در آخر محدود کردن دسترسی رسانههای دولتی روسیه است. هدف از ادامه این تحریمها این بوده که روسیه را وادار به تجدید نظر در مورد ادامه جنگ کنند و راه حلی از طریق مذاکره پیش گیرند.
روسیه در جهت شناخت نیازهای غرب و ضربه زدن متقابل به منافع این کشورها اقداماتی انجام داده است که در این قسمت به مهمترین اقدامات به طور مختصر میپردازیم:
روسیه از ابزارهای مهمی به عنوان مهندسی معکوس در مقابله با تحریمها استفاده کرده است که مهمترین آنها، کاهش وابستگی خود به قرضها و سرمایهگذاریهای خارجی است. روسیه ارزش ذخایر مالیاش را در قالب ارز و طلا تا سال ۲۰۲۲ بیش از ۶۳۰ میلیارد دلار نگهداری کرده و همین رکورد تاریخی در این زمینه محسوب میشود. این رقم، این کشور را به عنوان دارنده چهارمین ذخایر بزرگ دنیا معرفی کرده که زمان قابلتوجهی به منظور جلوگیری از افت ارزش پول برای مقابله با تحریمهای احتمالی باشد. با این وجود به علت کاهش ارزش روبل بسیاری از شرکتها و مردم اقدام به تبدیل دارایی خود به ارزهای ارزشمندی همچون دلار و یورو کردهاند، از این رو این حرکت باعث کاهش ذخایر ارزی کشور نیز شده است.
قدرت سیبری
اقدام بعدی، پیدا کردن فرصتهای جدید تجاری غیر از بازارهای غرب برای روسیه بوده که چین بخش بزرگی از این استراتژی جدید است. در این راستا «قدرت سیبری» به عنوان بزرگترین طرح انتقال گاز طبیعی در شرق روسیه به شمال شرقی چین یا به عبارتی چشمگیرترین گام مسکو در حوزه انرژی پس از سقوط اتحاد شوروی، نقطه عطفی در روابط دو قدرت بزرگ جهانی است. پیشبینی میشود تا سال ۲۰۲۵ انتقال گاز از این خط لوله به شمال شرقی چین به ظرفیت ۳۸ میلیارد مترمکعب گاز افزایش یابد و تا سال ۲۰۲۳ حدود ۴۰ درصد رشد تقاضای گاز چین از قدرت سیبری تامین شود.
جاده ابریشم قطبی
پروژه بعد از قدرت سیبری که حدودا دو سال پیش خبر شروع همکاری جدید آن با چینیها مطرح شد در رابطه با «جاده ابریشم قطبی» است. این پروژه شامل ایجاد خطوط دریایی و زمینی جدیدی در این منطقه است که از دید غرب این طرح به نوعی اعلام استقرار نظامی چین در سرزمینهای قطب شمال در بلندمدت خواهد بود. البته روسیه هرگز از اروپا غافل نخواهد شد زیرا حدود ۶۰ درصد از درآمد گاز خود را از اتحادیه اروپا دریافت میکند. به همین علت حتی با وجود مخالفتهای سیاسی و اقتصادی امریکا و اتحادیه اروپا طرح «نورد استریم» را ناتمام رها نخواهد کرد. این طرح که از دریای بالتیک میگذرد، مسکو را قادر به ایجاد انقلابی در تامین گاز مصرفی اروپا میسازد. گفته میشود قدرت این طرح به حدی است که میتواند سالانه ۵۵ میلیارد مترمکعب گاز مصرفی صادر کند.
سوئیفت و پیمانهای پولی دوجانبه
گام بعدی ایجاد پیمانهای پولی دوجانبه بین روسیه و چین است که به موجب آن نقش دلار در مراودات مالی بین دو کشور، کاهش مییابد. هدف از این پیمان توسعه تجاری و سرمایهگذاری مستقیم بین روسیه و چین بوده و تا سقف ۸۱۵ میلیارد روبل یا ۱۵۰ میلیارد یوان امضاء شده است. البته با تحریمهای امریکا این فرصت به وجود آمد تا ایران هم از این شرایط و موقعیت طلایی برای دور زدن تحریمها استفاده کند. حالا به جرات میتوان این پیمان را پایان امپراتوری دلار و شروعی جدید برای ارزهای دیگر دانست البته تایید یا رد این ادعا را باید به آینده موکول کرد. اقدام بعدی، توجه به این نکته که روسیه به عنوان پنجمین اقتصاد بزرگ دنیا درزمینه فروش مواد خام است، از این روی اروپا به گندم و غلات و انرژی (نفت و گاز) روسیه همیشه وابسته بوده است. در سال ۲۰۲۰، روسیه توانسته تقریبا نیمی از منابع زغالسنگ سخت (۴۹ درصد) اتحادیه اروپا و بیش از یکسوم ( ۳۸ درصد) واردات گاز طبیعی و بیش از یکچهارم (۲۶ درصد) واردات نفت خام نیازهای مصرفی اتحادیه اروپا را تا حد قابلتوجهی تامین و برطرف نماید. تحریم همه این موارد میتواند ضربه سهمگین و مهلکی بر اقتصاد روسیه و به طبع آن بر اقتصاد اروپا وارد نماید، زیرا تحریم این موارد همچون شمشیری دولبه است تا زمانی که بتوان جایگزینی برای این موارد یافت که در کوتاهمدت دور از انتظار است. روسیه میدانست برای ادامه معاملات انرژی خود نیاز به سیستم مالی بینالمللی دارد و تحریم استفاده از سوئیفت یک چالش بزرگ برای این کشور محسوب میشود. البته تحریم روسیه از سوئیفت آن هم به طور کامل، دور از ذهن به نظر میرسد؛ زیرا اگر روسیه نتواند گاز خود را به اروپا صادر کند درست است که نیمی از بودجه خود ناشی از صادرات انرژی را از دست میدهد اما برای اروپا هم با هزینههای سنگینی ناشی از افزایش قیمت انرژی و محصولات وابسته به آن روبه رو خواهد شد و اگر جنگ ادامه یابد، اروپا در فصل سرما درگیر چالش جدیای خواهد شد. برای امریکا هم تاثیرات منفی همچون افزایش قیمت گازوئیل را در بردارد. از این روی، روسیه در یک اقدام هوشمندانه قدمهای ابتدایی برای ایجاد یک سیستم بومی پرداختهای بینالمللی باعنوان سیستم انتقال پیامهای مالی (SPFS) برای جایگزینی سوئیفت را از سال ۲۰۱۸ اجرایی نموده تا در صورت قطع شدن به سیستم سوئیفت دست و پا اقتصاد روسیه بسته نباشد؛ اما باید به این نکته توجه کرد که این سیستم هنوز جای کار دارد. ازجمله ضعفهایی همچون ممنوعیت انتقال منابع به خارج از روسیه، عدم امکان ارسال موارد فراوان با یک پیام، درخواستهای امنیتی دشوار و عدم دسترسی سایر کشورها به این سیستم که در داخل روسیه هم به صورت محدود کارایی دارد را میتوان به آنها اشاره نمود. در طول جنگهایی که در تاریخ رخ داده، کشورها و دولتها تجربه کردهاند، وقتی کشوری از یک سلاح قدرتمند برای اعمال نفوذ و قدرت استفاده میکند؛ کشورهای دیگر به دنبال اخذ تدابیر و ساز و کاری برای دفاع از خود در برابر آنها برمیآیند، به عبارت دیگر «دلار» امروزه به عنوان سلاح اصلی و اقتصادی برای ایجاد فشار اقتصادی برای کشورهای تحریم شده محسوب میشود. این تجارب تحریمهای اعمال شده بر کشورها، توانسته تلنگری برای چین باشد (که از قدیم به دنبال بازپسگیری تایوان و هنگکنگ بوده است) که از نظر روانی برای بیاثر کردن تحریمها خود را آماده کند. از این روی روسیه و چین از مدتها قبل خود را تا حدی آماده مقابله با این سلاح کردهاند و این محدودیت شروعی طلایی برای تحول سیستم مالی این دو کشور از دلار به ارز بومی شده است و انتظار همکاری از سوی کشورهایی همچون ایران، ونزوئلا را هم به سیستم مالی به همراه داشته است. البته با قدرتمند شدن این سیستم مراودات مالی اگر با روبل و یوان انجام گیرد، به دنبال آن کاهش نقش دلار، میتواند یک شوک برای غرب محسوب شود. اینها در حالی است که با ممنوعیت روسیه از سوئیفت، مرزهای رقابتی در نظام مالی بین امریکا با چین و روسیه شکل دیگری به خود بگیرد. علاوه بر آن کشورهایی که قصد خرید انرژی را دارند عملا برای ادامه تجارت خود مجبور میشوند از رقیب سوئیفت یعنی SPFS استفاده کنند و این نتیجه معکوسی از تحریمها خواهد شد و عملا تهدیدی برای سوئیفت در بلندمدت محسوب میشود.
محاسبات نادرست در میدان جنگ
روسیه که از مدتها قبل خود را برای این تحریمها آماده کرده بود توانست با استراتژیهایی کنترل شرایط اقتصادی را با برنامههای از قبل تنظیم شده به دست بگیرد اما محاسبات نادرست روسیه و اعتماد بیش از اندازه این کشور به برنامههای خود باعث سختتر شدن شرایط فعلی و هجوم سیلی از تحریمها از سوی آمریکا و اتحادیه اروپا شد. روسیه انتظار چنین مقاومتی از سوی دولت اوکراین را نداشته و پیشبینی میکرد ظرف مدت کمی کیف (پایتخت اوکراین) را تصرف کند اما بازی جور دیگری رقم خورد؛ اوکراین با استراتژیهای زیرکانه و استفاده درست از رسانهها توانست روسیه را کشوری تجاوزگر اعلام نماید و از طرفی نیروهای اوکراینی برخلاف نیروهای نظامی روس، بسیار باانگیزه و مصمم آماده مبارزه و جلوگیری از ورود روسیه به مرزهایشان شدند. همه اینها باعث شد جنگ طولانیتر شود و اوکراین بهخوبی میداند اگر جنگ به درازا بکشد فشار اقتصادی بر روسیه افزایش مییابد. در طی این مدت نیز اقتصاد روسیه تا ۱۵ درصد کوچکتر شده و شرکتهای بینالمللی در حال خروج از روسیه هستند و این حرکت باعث از بین رفتن فرصتهای شغلی و بالطبع کاهش سطح رفاه شهروندان روسی میشود. همچنین نرخ برابر دلار به روبل نسبت به یک ماه پیش دو برابر شده و تا رقم ۱۵۰ افزایش یافته است، به همین سبب شدت انقباض اقتصادی که امسال روسیه تجربه میکند دو برابر اثری است که در رکود جهانی پیشین، اقتصاد روسیه آن را تجربه کرده است. البته مردم روسیه به واسطه تجارت ناشی از فروپاشی اتحاد شوروی با پیامدهای تحریم همچون تورم، افزایش بیکاری، تضعیف نرخ روبل، کاهش رشد اقتصادی افزایش نرخ بهره، کمبود کالاهای اساسی و محدودیت بر مخارج آشنا هستند؛ اما حال باید دید روسیهای که اکنون تحریمشدهترین کشور جهان است تا چه حد تاب تحمل این تحریمها را دارد؟
منابع
۱. روحانی، سید علی و احسان نمازی. ۱۳۹۴. سیاستهای روسیه در برابر تحریمهای اقتصادی علیه آن کشور. مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی.
۲. روحانی، سید علی و احسان نمازی.۱۳۹۶. تحریمهای غرب علیه روسیه. فصلنامه روابط خارجی.
۳. هدایتی شهیدانی، مهدی. ۱۳۹۷. عملکرد روسیه در مواجهه با تحریمهای اقتصادی غرب. فصلنامه آسیای مرکزی و قفقاز.
۴. سلسله گزارشهای خبری تحلیل اقتصاد بینالملل. شماره دوم.
۵. U.S. Sanctions on Russia: An Overview. (March ۲۳, ۲۰۲۰). Congressional Research Service.
۶.www.piie.com/blogs/realtime-economic-issues-watch/eu-should-sanction-sberbank-and-other-russian-banks-it-ponders
۷.www.whitehouse.gov/briefing-room/statements-releases/۲۰۲۲/۰۳/۱۱/fact-sheet-united-states-european-union-and-g۷-to-announce-further-economic-costs-on-russia/
۸.www.committees.parliament.uk/publications/۹۳۹۴/documents/۱۶۱۰۷۸/default/
Defeating Putin: The development, implementation and impact of economic sanctions on Russia. ۲۰۲۱-۲۲. House of Commons Treasury Committee.
۹.www.foreignpolicy.com/۲۰۲۲/۰۳/۰۸/swift-sanctions-ukraine-russia-nato-putin-war-global-finance