نشریه آفتاب خاورمیانه

آرین آقابیگی

پژوهشگر اقتصاد • بانک خاورمیانه

جایزه نوبل نه‌تنها نامی آشنا برای جامعه دانشگاهی است، بلکه از شناخته‌شد‌ه‌‌ترین جوایز جهانی تاریخ معاصر به‌شمار می‌رود. کمیته نوبل که هر ساله به‌افتخار آلفرد نوبل این جایزه را به اندیشمندان علوم گوناگون ازجمله علوم اقتصادی اختصاص می‌دهد، در سال جاری میلادی سه اقتصاددان را به‌پاس تلاش‌هایشان در مورد "رشد اقتصادی پایدار" منتخب عنوان نوبلیست اقتصاد کرد.

آنچه این سه اقتصاددان با نام‌های جوئل موکر (Joel Mokyr)، فیلیپ آگیون (Phillipe Aghion) و پیتر هاویت (Peter Howitt)  را به کانون توجه کمیته نوبل تبدیل کرد استفاده از مفهوم "تخریب خلاق" (Creative destruction) بود. تخریب خلاق در ادبیات اقتصادی شامل معرفی ایده‌ها، محصولات و فناوری‌های جدیدی است که جایگزین موارد موجود می‌شوند و نوآوری موتور محرکه آن است. هم‌ردیف دانستن خلاقیت با تخریب، نکته ظریفی در خود دارد که درادامه موردبررسی قرار خواهد گرفت.

تاریخچه عبارت تخریب خلاق

تخریب خلاق برای اولین بار توسط ژوزف شومپیتر (Joseph Schumpeter)، اقتصاددان برجسته اتریشی در دهه 1940 پا به عرصه ادبیات اقتصادی گذاشت اما نمی‌توان این تاریخ را مبدا پیدایش چنین عبارت به‌ظاهر متناقضی درنظر گرفت؛ موضوع تخریب یا به‌بیان دیگر پیکار برای از بین بردن وضع موجود در سخنان هراکلیتوس (Heraclitus)، فیلسوف یونانی در پنج قرن پیش از میلاد ریشه دارد. به‌باور او عالم همواره در حال تغییر و حرکت است و هیچ چیز پا برجا نیست. این نظر هراکلیتوس بعدها در اصول فلسفی یونان وارد شده و به‌دنبال آن به نظرات کارل مارکس نیز راه یافت و به‌گونه‌ای متفاوت متجلی شد.

به‌عقیده مارکس، انباشت سرمایه و تبعات ناشی از آن درنهایت موجب از بین رفتن نظام سرمایه‌داری و ورود به مرحله سوسیالیسم می‌شود که یک مرحله تا نظام ایدئال او یعنی کمونیسم فاصله دارد. تا بدین‌جا مارکس تخریب را عبارتی خلاقانه معرفی نمی‌کند اما تحت‌تاثیر آموزه‌های فلسفی معتقد است هر پدیده‌ای ضد خود را در درون خود پرورش داده و در نزاع بین آن دو، پدیده جدیدی ایجاد می‌شود.

پس از مارکس، ژوزف شومپیتر برای اولین بار عبارت خلاق را در کنار تخریب قرار می‌دهد و در معرفی این مفهوم به‌ظاهر متناقض از اندیشه‌های مارکس نیز تاثیر می‌پذیرد. اما نکته اینجاست که برخلاف مارکس که فرآیند تخریب یا نظم جدید را عامل نابودی نظام سرمایه‌داری در نظر می‌گیرد، شومپیتر آن را عاملی در جهت حرکت روبه‌جلوی سرمایه‌داری و بخشی جدایی‌ناپذیر از آن دانسته و بر این باور است که نظام سرمایه‌داری پویا، اما دارای افت‌وخیز است. او نوآوری و ایجاد روش‌های جدید تولید را عامل تخریب روش‌های قبلی دانسته که موجب حرکت روبه‌جلو اقتصاد شده و درنتیجه آن، چرخه‌های مختلف تجاری روی می‌دهد. براساس نظر شومپیتر وجود انحصارات در اقتصاد و تجمع سرمایه در آنها این اجازه را می‌دهد تا صاحبان کسب‌وکار از طریق سرمایه انباشت‌شده، به تامین مالی امور نوآورانه بپردازند. شومپیتر بین اختراع و نوآوری نیز تمایز قائل شده و معتقد است اختراع جدید، بدون تامین مالی به نوآوری نمی‌انجامد. بر این اساس شومپیتر عامل تخریب را نه‌تنها نابودکننده نمی‌داند بلکه خلاقانه دانسته که موجب بهبود کیفیت زندگی افراد به‌واسطه روش‌های جدیدتر و کم‌هزینه‌تر تولید می‌شود.

تخریب خلاق در عقاید اقتصادی جدید

تخریب خلاق مفهوم اصلی نهفته در رشد اقتصادی پایدار است که در آثار سه اقتصاددان برنده جایزه نوبل موردتوجه قرار گرفته و این مفهوم در 50 سال‌ گذشته نیز خود دستخوش تغییر شده است. برخلاف شومپیتر که عامل انحصار را یکی از عوامل انباشت سرمایه برای تامین مالی تخریب خلاق لازم می‌داند، برندگان نوبل اقتصاد 2025  آزادی اجتماعی برای ابراز عقاید جدید و اجازه تغییر و تحول را پیش‌نیاز تخریب خلاق و درنتیجه رشد اقتصادی پایدار معرفی می‌کنند. به‌علاوه معتقدند باید سازوکاری وجود داشته باشد تا از قفل شدن روش‌های تولید به‌نفع انحصارات و گروه‌های ذینفع جلوگیری شود، در غیر این صورت تخریب خلاق شکل نخواهد گرفت و رشد اقتصادی پایدار به دست نخواهد آمد.

بنابراین هم‌راستا با عقاید شومپیتر، برندگان نوبل2025  اقتصاد، تخریب خلاق را موتور رشد اقتصادی پایدار می‌دانند که لازمه آن برخلاف نظر شومپیتر شرایط آزاد و رقابتی است. با این توصیف رشد اقتصادی فرآیندی نیست که بتوان آن را بدیهی انگاشت و باید سازوکاری برای آن ساخته و پرداخته شود تا عوامل بازدارنده یا گروه‌های ذینفع منجر به رکود اقتصادی نشود.