منتشرشده در نشریه شماره ۳۳ آفتاب خاورمیانه - آذر ۱۴۰۲
باقر قائدی
کارشناس مرکز تحقیقات اقتصادی بانک خاورمیانه
کشور ما با سهم ۱/۱۷ از ذخایر اثباتشده گاز طبیعی در جهان، در رتبه دوم برخورداری از این منبع انرژی قرار دارد. با این حال، درحالیکه نتوانستهایم از درآمدهای این منبع انرژی استفاده کنیم، برای مصرف داخلی نیز به واردات گاز نیازمند شدهایم. در این مقاله در کنار بررسی وضعیت تولید و مصرف گاز در ایران، به راههای بهبود بهرهمندی از آن میپردازیم.
ذخایر گاز طبیعی ایران
گاز بهعنوان اصلیترین حامل انرژی کشور شناخته میشود و سبد انرژی کشور بهطور مستقیم و بهطور غیرمستقیم به آن وابسته است؛ در حال حاضر، ۸۰ درصد از سبد انرژی در بخش خانگی، ۶۱ درصد از بخش تجاری و خدمات عمومی، ۷۹ درصد از بخش صنعتی، ۱۳ درصد از بخش حملونقل و ۳۲ درصد از بخش کشاورزی به مصرف گاز طبیعی وابستگی مستقیم دارد. علاوهبراین، وابستگی غیرمستقیم با تولید برق از گاز، باعث میشود که حدود ۷۰ درصد بخش مصرفی کشور به گاز طبیعی وابسته باشد.
ایران با دارا بودن بیش از ۱/۳۲ تریلیون مترمکعب از ذخایر گاز طبیعی جهان، بعد از روسیه، دومین کشور بزرگ دارنده ذخایر گازی در دنیاست و از کل ذخایر اثبات شده گاز طبیعی در دنیا ۱/۱۷ درصد سهم دارد. براساس تقسیمبندیهای بینالمللی، خاورمیانه ۸/۷۵ تریلیون مترمکعب و کشورهای مستقل مشترکالمنافع ۶/۵۶ تریلیون مترمکعب از ذخایر گازی را دارا هستند و مناطق آسیا-اقیانوسیه، آمریکای شمالی، جنوبی و مرکزی، آفریقا و اروپا جمعا ۸/۵۵ تریلیون مترمکعب از ذخایر گازی را به خود اختصاص دادهاند. بررسی آمار نشان میدهد که ذخایر گازی کشور ایران بهتنهایی دو برابر ذخایر گازی آسیا_اقیانوسیه و آمریکای شمالی، ۵/۲ برابر آفریقا، بیش از ۴ برابر آمریکای مرکزی و جنوبی و ۱۰ برابر کل ذخایر اروپاست.
تولید گاز طبیعی ایران
از منظر تولید گاز طبیعی، در سال ۲۰۲۱ میلادی، ایران با تولید ۲۵۷ میلیارد متـــرمکعـــب گـــاز در سال، با سهم ۴/۶ درصــدی از کـــل تولـیــد جــهــان (۴۰۳۷ میلیارد مترمکعب) بعد از کشورهای آمریکا و روسیه، در جایگاه سوم قرار گرفت. حجم تولید گاز ایران حدود ۳۶ درصد از تولید گاز خاورمیانه را شامل میشود. عمـده میادین گـازی ایران در بخـش دریــاست و میــدان پارس جنوبی بــا دارا بودن حدود ۴۰ درصد از کل ذخیره گازی کشور، اصلیترین میدان گازی کشـور محسوب میشود. ایـــن میـــدان بهتنهایـــی بـــهصـورت متــوســـط ۹/۷۴ درصد از تولید گاز طبیعی کشور را به خود اختصاص داده است و ۱/۲۵ درصد دیگر از میدانهای گازی کوچک و پراکنده تامین میشود.
مصرف گاز طبیعی در ایران
بررسی میزان مصرف گاز طبیعی نشان میدهد ایران با مصرف ۲۴۱ میلیارد مترمکعب گاز در بخشهای مختلف، سهم ۶ درصدی از کل مصرف را در دنیا دارد که در رده چهارمین کشور مصرفکننده گاز طبیعی در دنیا محسوب میشود. سهم بخش خانگی، تجاری و صنایع کوچک از مصرف گاز طبیعی حدود ۴/۴۷ درصد است که سهم بخش خانگی بهتنهایی ۲/۳۵ درصد از کل مصرف گاز طبیعی کشور را شامل میشود. نیروگاههای کشور با سهم ۷/۳۱ درصدی، دومین بخش پرمصرف گاز طبیعی در سال ۱۴۰۰ هستند. در این سال، سهم صنایع عمده همچون فولاد، پتروشیمی و سیمان از مصرف گاز طبیعی حدود ۹/۲۰ درصد بوده است.
کسری تراز گاز مصرفی
در سال ۱۴۰۰، سند تراز تولید و مصرف گاز طبیعی (مصوب شورای عالی انرژی) منتشر شد. براساس این سند، مصرف گاز طبیعی در کشور با فرض انجام اقدامات لازم بهطورمتوسط در فصول سرد سال از کسری روزانه ۹/۲۹ میلیون مترمکعب در سال ۱۴۰۰ به کسری ۰/۵۴ میلیون مترمکعب در روز تا سال ۱۴۰۴ و تا سال ۱۴۲۰ به کسری ۱/۱۹۳ میلیون مترمکعب در روز افزایش خواهد یافت. در نگاه بدبینانه، پیشبینی میشود با ادامه روند موجود، ناترازی گاز از ۲۰۰ میلیون مترمکعب در روز در ماههای سرد سال بهحدود ۲۵۰ میلیون مترمکعب در سال ۱۴۰۴ و به بیش از ۳۵۰ میلیون مترمکعب در سال ۱۴۱۰ افزایش یابد.
این نکته حائز اهمیت است که با فرض انجام اقدامات لازم (توسعه در تولید گاز طبیعی، تامین مالی سرمایهگذار با توان فنی مناسب و بهینهسازی مصرف در تمامی بخشهای مصرفی گاز)، همچنان مصرف گاز در افق پیشرو با کسری قابلتوجهی روبهرو است.
عواقب ناترازی مصرف گاز
با توجه به اولویت مصارف خانگی- تجاری در فصول سرد سال، ناترازی گاز مصرفی صنایع عمده همچون فولاد، پتروشیمی و سیمان را با چالش اساسی همراه خواهد ساخت. براساس آخرین آمار ترازنامه هیدروکربوری کشور، حدود ۸۰ درصد از انرژی مصرفی در بخش صنعت، معدن و پتروشیمی مربوط به گاز طبیعی است. عدم تامین گاز صنایع مذکور در آینده، کاهش تولید و ورشکستگی احتمالی صنایع مذکور و متقابلا کاهش تولید ناخالص داخلی کشور را بههمراه خواهد داشت.
یکی دیگر از پیامدهای کسری گاز طبیعی در فصول سرد سال، تغییر سوخت نیروگاههای تولید برق از گاز طبیعی به مازوت است. استفاده از مازوت نهتنها هزینههای تولید برق را بهشدت افزایش میدهد بلکه آلودگیهای جوّی بهخصوص در کلان شهرها را بههمراه خواهد داشت. در سال ۱۴۰۰، نیروگاههای حرارتی کشور حدود ۱۶ میلیارد لیتر سوخت مایع (شامل گازوئیل و نفت کوره) را بهعنوان سوخت جایگزین گاز مصرف کرده بودند.
راهکارهای خروج از ناترازی مصرف گاز
سرمایهگذاری در میادین گازی، ذخیرهسازی این منبع انرژی و استفاده از انرژیهای تجدیدپذیر، بهعنوان سه راهکار خروج از بحران کنونی مطرح میشوند.
افزایش سرمایهگذاری در میادین گازی
شاید بتوان مهمترین دلیل کسری گاز را عدمسرمایهگذاری با توان مالی و فنی مناسب عنوان کرد. پایداری و افزایش تولید گاز نیازمند بیش از ۸۰ میلیارد دلار سرمایهگذاری در صنعت گاز است، از این رو پایداری تامین گاز در صنایع عمده نیازمند سرمایهگذاری است. از مجموع ۸۰ میلیارد دلار سرمایهگذاری موردنیاز، ۶/۲۳ میلیارد دلار در بخش فشارافزایی و تثبیت تولید میدانهای گازی در حال تولید، ۴/۳۶ میلیارد دلار در بخش توسعه میدانهای جدید، ۸ میلیارد دلار برای توسعه و بهسازی پالایشگاههای گازی، ۲/۱ میلیارد دلار برای جمعآوری گازهای مشعل، ۳ میلیارد دلار برای توسعه ذخیرهسازی گاز در میدانها، ۶ میلیارد دلار برای خطوط لوله و ایستگاهها و ۲ میلیارد دلار برای بهینهسازی در ساختمان نیاز است.
عدمسرمایهگذاری مناسب در میادین مشترک با همسایگان، همچون پارس جنوبی، یکی از مهمترین دلایل افزایش این کسری در آینده است. میدان گازی پارس جنوبی بههمراه امتداد آن در سمت کشور قطر بزرگترین میدان گازی دنیاست و بر روی یک خط مشترک ایران و قطر قرار دارد. مساحت این میدان ۹,۷۰۰ کیلومتر مربع است و سهم ایران حدود ۳,۷۰۰ کیلومتر مربع است. براساس برآوردها میزان ذخیره درجای کل میدان حدود ۳۹ تریلیون مترمکعب است که سهم ایران ۱۴ تریلیون مترمکعب گاز است. میدان پارس جنوبی که حدود ۹/۷۴ درصد از گاز تولیدی کشور را تامین میکند، از سال ۱۴۰۲ وارد نیمه دوم عمر خود خواهد شد و سالانه ۱۰ میلیارد مترمکعب از تولید آن کاسته خواهد شد، بهعبارتی، هرساله معادل یک فاز پارس جنوبی از رده خارج خواهد شد. در سال ۱۴۰۱ فشار گاز بخش ایرانی پارس جنوبی حدود ۱۲۰ "بار" بود که از سال ۱۴۰۲ هر سال ۷ "بار" از فشار آن کاسته خواهد شد. بخش قطری این میدان مشترک در سالیان گذشته به نیمه دوم عمر خود رسیده بود و قطر با سرمایهگذاری و همکاری شرکتهای بزرگ و توانمند (مخصوصا توتال) با نصب سکوهای ۲۰ هزار تنی (۱۵ برابر بزرگتر از سکوهای بخش ایرانی) و کمپرسورهای عظیم، تولید در این میدان را نهتنها ثابت نگه داشت بلکه قراردادهای جدیدی برای افزایش ۳۰ درصدی تولید گاز از این میدان مشترک تا سال ۲۰۲۷ منعقد کرده است.
با توجه به شرایط تحریمی کشور و عدم ارائه خدمات و سرمایهگذاری مناسب در این حوزه و همچنین با توجه به نبود برنامه مدون و مناسب دولت جهت آزادسازی قیمت حاملهای انرژی و بهبود مصارف در آینده، پیشبینیها از کسری تراز گاز مصرفی بیش از موارد مذکور طبق سند چشمانداز میدهد. با فرض سرمایهگذاری در تولید گاز در پارس جنوبی، حداقل ۵ سال زمان نیاز است تا برداشت گاز از این واحد انجام شود.
ذخیرهسازی گاز طبیعی
ذخیرهسازی گاز طبیعی در مخازن زیرزمینی یکی از راهکارهای کوتاهمدت و کاربردی در دنیاست. اصطلاحا به فرآیند ذخیرهکردن گاز در مخازن طبیعی موجود در زیرزمین ذخیرهسازی گاز گفته میشود. مخازن در فصول گرم سال بهتدریج پر میشوند و سپس در فصول سرد سال (در زمان اوج مصرف بخش خانگی) به کمک عرضه گاز طبیعی میآیند. کشورهایی مانند روسیه که صادرکننده گاز هستند، برای ایجاد حاشیه امن جهت حفظ میزان صادرات، باید میزان ذخیرهسازی گاز خود را افزایش دهند تا از امکان صادرات در همه فصول سال اطمینان حاصل کنند. ازسوی دیگر برای کشورهایی که واردکننده گاز هستند با توجه به متکی بودن این کشورها به واردات گاز، همواره دغدغههای سیاسی، اقتصادی، دیپلماسی و نظامی در تامین گاز از کشور مبدا وجود دارد، لذا باید برای تامین پایدار گاز در همه فصول نسبت به افزایش ظرفیت ذخیرهسازی اقدام کنند.
پس از جنگ اوکراین و روسیه در اوایل سال ۲۰۲۲، میزان صادرات گاز روسیه به اروپا پس از جولای ۲۰۲۲ بهمیزان ۸۰ درصد کاهش پیدا کرد. یکی از راهکارهای اروپا برای گذر از این بحران، استفاده از ذخیرهسازی گاز بود بهنحویکه تا ۲۰ درصد مصرف گاز خود در زمستان ۲۰۲۲ را جهت عبور از بحران تامین گاز ذخیرهسازی کرد.
یکی از شاخصهایی که بهازای آن میتوان وضعیت ذخیرهسازی گاز در هر کشور را مورد بررسی قرار داد، سهم ظرفیت ذخیرهسازی گاز یک کشور از کل میزان مصرف گاز در آن کشور است. بهصورت متوسط سهم ذخیرهسازی گاز از کل مصرف در دنیا ۱۱ درصد و در بین همه کشورهایی که مخزن ذخیرهسازی گاز دارند ۴/۱۶ درصد است. این عدد برای اروپا به ۲۳ درصد میرسد. ایران با دارا بودن ۷/۱ درصد ظرفیت ذخیرهسازی از کل مصرف، رتبه بسیار پایینی نسبت به متوسط جهان دارد.
توسعه انرژیهای تجدیدپذیر
در حال حاضر بیش از ۸۰ درصد از برق کشور توسط نیروگاههای حرارتی تولید میشود که سوخت آن گاز طبیعی است. وابستگی بالای تولید برق به گاز، باعث شده که در کنار افت تولید گاز پارس جنوبی علاوه بر ایجاد چالش در تامین گاز کشور، مسئله تولید برق را نیز تحتتاثیر قرار دهد. بهرغم وجود ظرفیت مازاد تولید برق در زمستان، نگرانیهایی در زمینه تامین برق بهدلیل محدودیت در گاز طبیعی وجود دارد که با سوخت مایع (گازوئیل و نفت کوره) جایگزین میشود. استفاده از سوخت جایگزین مایع منجر به آلودگی بیش از حد ناشی از احتراق در نیروگاه شده و به آلودگی زیست محیطی دامن میزند. فارغ از بحرانهای ناشی از آلودگیهوا، عدمتامین برق در فصول گرم سال نیز خسارتهای اجتماعی و اقتصادی مانند تعطیلی مدارس و ادارات و محدودیت در تولید صنایع را نیز بههمراه داشته است.
تا پایان خرداد ۱۴۰۲ مجموع ظرفیت نصب شده برق تجدیدپذیر کشور برابر با ۱,۰۵۸ مگاوات بوده که معادل ۱/۱ درصد از کل ظرفیت نصب شده کشور است که این مقدار تنها حدود ۵/۰ درصد از کل تولید برق کشور را تشکیل میدهد. این در حالی است که متوسط استفاده از انرژیهای تجدیدپذیر در دنیا در سال ۲۰۲۲ حدود ۳/۵ درصد از کل تولید برق است. مجموع پتانسیل توان انرژی تجدیدپذیر در کشور (شامل انرژی خورشیدی، بادی، برقآبی کوچک، زیستتوده و زمینگرمایی) معادل ۱۲۴ هزار مگاوات برآورد میشود. ازاینرو انرژی خورشیدی با ۷۱ و بادی با ۴۹ هزار مگاوات بالاترین پتانسیل تولید انرژیهای تجدیدپذیر را در اختیار دارد. در تکمیل این سه اقدام، به راهکارهای دیگری مانند بهینهسازی مصرف گاز، حذف یارانه انرژی در طول زنجیره گاز و خودتامینی گاز مصرفی صنایع با اولویت گازهای مشعل نیز باید توجه کرد.
راهکارهای سند تراز تولید و مصرف گاز طبیعی
در سند تراز تولید و مصرف گاز طبیعی تمهیداتی جهت بهینهسازی مصرف گاز طبیعی تا افق ۱۴۲۰ اندیشیده شده است. برخی از این اقدامات عبارتند از:
• اصلاح تدریجی حاملهای انرژی بهقیمت فوب خلیج فارس
• افزایش راندمان نیروگاههای کشور از بازدهی ۳۹ درصد در سال ۱۴۰۰ به بیش از ۵۰ درصد برای نیروگاههای حرارتی و ۵۵ درصد برای نیروگاههای سیکل ترکیبی
• توسعه تولید برق نیروگاههای هستهای بهنحوی که بهترتیب تا سال ۱۴۰۶ و ۱۴۲۰ به ۳ برابر و ۸ برابر تولید سال ۱۴۰۰ افزایش یابد
• توسعه نیروگاههای تجدیدپذیر و افزایش ظرفیت تولید برق بهطور متوسط سالانه حدود ۱,۰۰۰ تا ۱,۲۰۰ مگاوات (جهت جایگزینی با نیروگاهای مصرفکننده گاز)؛ بهنحوی که ظرفیت تولید برق نیروگاههای تجدیدپذیر از ۱,۸۰۰ مگاوات در سال ۱۴۰۰ به ۲۴,۸۰۰ مگاوات تا افق ۱۴۰۴ افزایش یابد
• کاهش نرخ رشد مصرف گاز در بخش خانگی-تجاری بهطور متوسط سالانه حداقل ۳ درصد تا سال ۱۴۱۰ و بهمیزان ۲ درصد تا سال ۱۴۲۰ در فصول سرد سال
• کاهش ۱ تا ۳ درصدی مصرف گاز غالب صنایع عمده کشور همچون سیمان، فولاد، پتروشیمی
• حداقل سرمایهگذاری ۵۰ میلیارد دلاری جهت نیل به اهداف تولید گاز طبیعی.