بانکداری با اشیا؛ اینترنت اشیا در بانکداری
1404/04/07
غزل بشیرزاده
کارشناس روابط کارگزاری و سوئیفت - بانک خاورمیانه
با توسعه چشمگیر فناوری در قرن بیستویکم، شاهد افزایش موارد استفاده از بانکداری دیجیتال و تکنولوژی روز دنیا در این زمینه هستیم. مشتریان امروزه از بانکها فقط انتظار خدمات پایه نظیر سپردهگذاری یا پرداخت را ندارند، بلکه خواهان تجربهای هوشمند، ساده، سریع و شخصیسازیشده هستند. در این میان، فناوری اینترنت اشیا بهعنوان یکی از عناصر کلیدی انقلاب صنعتی چهارم، در حال تغییر بنیادین در ماهیت خدمات بانکی است.
تعریف اینترنت اشیا و اجزای کلیدی آن
اینترنت اشیا (IoT: Internet of Things) پلی میان دنیای فیزیکی و دیجیتال است و امکان خدماترسانی هوشمند و لحظهای را برای مشتریان یا مخاطبان خود فراهم میکند. این فناوری، با استفاده از فناوریهای ارتباطی و اینترنت، امکان تبادل اطلاعات و ارتباط را بین اشیا با یکدیگر برقرار میسازد. این اشیا (شامل حسگر، دستگاههای دیجیتال، وسایل نقلیه، ماشینآلات و وسایل خانگی) میتوانند دادههایی را از محیط پیرامون خود جمعآوری و تحلیل کرده و براساس آن تصمیمگیری و اقدام کنند.
کاربردهای اینترنت اشیا
برخی از کاربردهای اینترنت اشیا در زندگی روزمره عبارت است از خانههای هوشمند (با تنظیم خودکار روشنایی، دما، امنیت و لوازم خانگی)، خودروهای هوشمند (با تشخیص مسیر و خطرات و کنترل از راه دور) و کمک به سلامت افراد (پایش ضربان قلب، خواب و فعالیتهای ورزشی).
در صنایع نیز از این فناوری در کشاورزی هوشمند (حسگر پایش رطوبت خاک، شرایط آبوهوایی و مصرف آب)، مدیریت زنجیره تامین (ردیابی لحظهای موقعیت و شرایط حملونقل کالاها برای جلوگیری از خرابی یا تاخیر) و تولید صنعتی (مانیتورینگ نگهداری تجهیزات تولید برای افزایش بهرهوری) استفاده میشود.
اینترنت اشیا در بانکداری
اینترنت اشیا با اتصال میلیاردها دستگاه به یکدیگر و به فضای دیجیتال، بستری فراهم کرده تا بانکها بتوانند نیاز مشتریان را بهتر درک کرده و خدمات خود را با آنها تطبیق دهند. این فناوری به بانکها کمک میکند تا بهجای آنکه فقط به درخواستها واکنش نشان دهند، قادر باشند با پیشبینی، بر مبنای تحلیل دادهها عمل کرده و تغییر کنند. همچنین سرعت ارائه خدمات بانکی به مشتریان با اینترنت اشیا بسیار بالا رفته و در هزینههای بانکها نیز با استفاده از این فناوری صرفهجویی شده است.
1) ارتقای تجربه مشتری
اینترنت اشیا زمینهساز ارائه خدمات آنی، هوشمند و شخصیسازیشده به مشتریان است. با این فناوری میتوان بسیاری از فرآیندهای پرداخت را آسانتر کرد؛ مثلا "پرداخت بدونتماس (Contactless Payment)" با ابزارهایی مانند تلفنهای همراه، ساعت یا دستبندهای هوشمند ممکن است. ابزارهای اینترنت اشیا همچنین با تحلیل دادههای رفتاری مشتریان، درک بهتری از نیازهای آنها ارائه میدهد.
2) بهینهسازی زیرساختها و عملیات داخلی
اینترنت اشیا امکان نظارت و پایش دائمی همه تجهیزات و سرمایه انسانی را فراهم کرده و از این طریق به بهینهسازی فرآیندها کمک میکند. یک نمونه از نتایج این قابلیت امکان برنامهریزی هوشمند برای انتخاب محل حضور کارمندان در شعب با توجه به ساعات پرتردد و کاهش زمان انتظار مشتریان است. علاوهبراین، پایش دائمی تجهیزات میتواند با تعمیرات پیشگیرانه، از خرابی دستگاههایی مانند خودپردازها جلوگیری کند.
3) افزایش امنیت و کنترل مخاطرات
اینترنت اشیا امکان تقویت لایههای امنیتی را ازطریق دادههای بیومتریک (زیستسنجی)، موقعیت مکانی و رفتارشناسی فراهم میکند. به این ترتیب ضمن احراز هویت چندمرحلهای ترکیبی از فیزیکی و دیجیتال، فعالیتهای مشکوک بلافاصله شناسایی شده و میتوان امنیت مراکز بانکی را افزایش داد.
4) خودکارسازی فرآیندها
ترکیب هوش مصنوعی با اینترنت اشیا (AIoT) امکان خودکارسازی بسیاری از فرآیندهای روزمره بانکی را فراهم میکند. بهعنوان نمونه، در یک شعبه، سنسورهای محیطی میزان ازدحام را تشخیص میدهند و سیستم هوش مصنوعی بهصورت خودکار نیروها را جابهجا کرده یا صف را بازطراحی میکند. با این فناوری خودپردازها به فناوریهایی نظیر تشخیص چهره و احراز هویت بیومتریک مجهز میشوند که علاوهبر ارتقای امنیت، سرعت و گستره خدمات را نیز افزایش میدهند.
5) سایر کاربردهای اینترنت اشیا در بانکداری
اینترنت اشیا با مدیریت هوشمند انرژی، به کاهش آلودگی و صرفهجویی نیز کمک میکند. سیستمهای تهویه، نور و امنیت تنها درصورت نیاز فعال میشوند و به این ترتیب، مصرف انرژی بهینه میشود.
6) کاربردهای فعلی اینترنت اشیا در بانکداری جهانی
در سالهای اخیر، بانکهای بزرگ و پیشرو جهانی با بهرهگیری از فناوری اینترنت اشیا، گامهای مؤثری در راستای تحول دیجیتال برداشتهاند. برای نمونه، جیپی مورگان چیس و سیتیبانک با پیادهسازی خودپردازهای هوشمند و تحلیل رفتار مشتری، امکان ارائه خدمات شخصیسازیشده را فراهم کردهاند. همچنین با استفاده از دستگاههای پوشیدنی مانند ساعتهای هوشمند، امکان دسترسی بدونکارت به خدمات بانکی را در اختیار مشتریان قرار دادهاند.
در همین راستا، HSBC و Bank of America نیز با راهاندازی باجههای دیجیتال، حسگرهای محیطی و سیستمهای خودکار، تجربه مراجعه حضوری به شعب را بهشدت بهینه کرده و بسیاری از خدمات سنتی را بهصورت دیجیتال ارائه میدهند.
از دیگر نمونههای موفق جهانی میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
Caixa Bank در اسپانیا با راهکارهای پرداخت هوشمند، ولز فارگو با ارائه خدمات بانکی ازطریق اسباببازیهای متصل برای کودکان و Barclays با معرفی دستبندهای NFC برای پرداخت سریع و امن، توانستهاند کاربردهای نوآورانهای از اینترنت اشیا در خدمات بانکی ارائه دهند.
زیرساخت فنی اینترنت اشیا
اینترنت اشیا به چهار زیرساخت فنی نیاز دارد:
1) دستگاههای هوشمند (Smart Devices)
اینترنت اشیا به تجهیزات و دستگاههایی نیاز دارد که نقش "حسگر" و "اجزای اجرایی" را ایفا کرده و در کنار گردآوری داده از محیط، براساس دستورات سامانه عمل میکنند. در حوزه بانکداری، این تجهیزات ارتباط مستقیم با مشتری دارند و اطلاعات ارزشمندی درباره تعاملات، نیازها و وضعیت محیط در اختیار سیستمهای مرکزی قرار میدهند. درکنار تجهیزاتی مانند خودپردازها و دوربینهای شعب، سایر دستگاهها مانند ساعتها و دستبندهای هوشمند نیز در این دسته جای میگیرند.
2) زیرساخت ارتباطی (Connectivity)
زیرساختهایی که در اینترنت اشیا، دادهها را منتقل کنند عبارتند از:
- Wi-Fi برای اتصال داخلی در محیط شعب و دفاتر مرکزی
- Bluetooth / BLE برای ارتباط با دستگاههای مشتری در نزدیکی (مانند گوشی هوشمند یا ساعت هوشمند)
- Near Field Communication) NFC) برای پرداختهای بدونتماس و سریع
- Radio Frequency Identification) RFID) برای شناسایی اشیا یا اشخاص در شعبه
- شبکههای نسل چهارم و پنجم اینترنت برای انتقال دادههای با سرعت بالا
3) پلتفرمها و نرمافزارهای تحلیلی (Platforms & Analytics Software)
پس از جمعآوری دادهها، لازم است اطلاعات پردازش، فیلتر و تحلیل شوند. این وظیفه برعهده پلتفرمها و نرمافزارهایی است که بهعنوان مغز سیستم عمل میکنند. ویژگیهای کلیدی این نرمافزارها در بانکداری عبارتند از:
- تجزیهوتحلیل حجم عظیم دادهها (Big Data Analytics)
- یکپارچهسازی اطلاعات از منابع مختلف (Integration Platforms)
- داشبوردهای مدیریتی برای پایش لحظهای شعب و رفتار مشتریان
- ارائه گزارشهای لحظهای جهت تصمیمگیری بهینه مدیران بانکی
4) الگوریتمهای تصمیمگیری و اتوماسیون (Decision-Making & Automation)
دادههای جمعآوریشده، توسط الگوریتمهای هوشمند و با استفاده از الگوهای رفتاری و دادههای تاریخی به نتایج زیر میرسند:
- پیشبینی نیاز مشتری و ارائه پیشنهادهای مناسب
- مدیریت ترافیک مشتریان در شعب ازطریق الگوریتمهای توزیع منابع
- شناسایی رفتارهای مشکوک و ایجاد هشدار امنیتی
- صدور دستورات خودکار به دستگاها مثل روشن کردن سیستم تهویه یا افزایش موجودی خودپردازها
ریسکها و چالشهای اینترنت اشیا در بانکداری
هرچند اینترنت اشیا نوآوریهای چشمگیری در صنعت بانکداری بههمراه دارد، اما این فناوری با مخاطرات و چالشهایی همراه است که نمیتوان از آنها غافل شد. در ادامه به برخی از مهمترین آنها پرداخته میشود:
1) خطرات و ریسکهای امنیتی
افزایش نقاط ورودی به شبکه، ریسک نفوذ را بیشتر میکند و احتمال افزایش سطح حملات سایبری را افزایش میدهد. از آنجا که دستگاههای اینترنت اشیا به شبکههای بانکی متصل میشوند، میتوانند به نقاط ضعف بالقوه برای نفوذ هکرها تبدیل شوند. برخی از این خطرات عبارتند از:
- کلاهبرداری با جعل دستگاهها
- هکرها ممکن است با مهندسی معکوس یا نفوذ به دستگاههای متصل، اطلاعات کاربری و مالی حساس را سرقت کنند.
- تقلب با استفاده از هوش مصنوعی: جعل صدا و تصویر (Deepfake) و الگوریتمهای یادگیری ماشین میتوانند برای ساخت هویتهای جعلی و دسترسی غیرمجاز به خدمات بانکی بهکار گرفته شوند. این خطر، بهویژه در ابزارهای احراز هویت بیومتریک، بسیار جدی است.
- نقض حریم خصوصی کاربران: جمعآوری دادههای حساس از مشتریان مستلزم شفافسازی سیاستهای داده، دریافت رضایت آگاهانه و رعایت استانداردهای بینالمللی حفاظت از داده است.
2) چالشهای فناورانه و قانونی
در مسیر پیادهسازی اینترنت اشیا در بانکها، موانع زیرساختی و حقوقی متعددی وجود دارد:
ناتوانی در یکپارچهسازی کامل سیستمها: بسیاری از بانکها همچنان از سامانههای قدیمی (موسوم به Legacy Systems) استفاده میکنند که با فناوریهای جدید ناسازگارند. عدمیکپارچگی بین سیستمها و تجهیزات میتواند مانع توسعه شود که راهکار آن، طراحی معماری ماژولار و تدوین استانداردهای مشترک است.
نبود استانداردهای جهانی مشخص: تفاوت در پروتکلها و استانداردهای فنی دستگاههای اینترنت اشیا باعث میشود پیادهسازی یکپارچه و ایمن دشوار باشد.
ابهامهای قانونی و مسئولیتپذیری: درصورت بروز خطا یا نشت اطلاعات از دستگاههای اینترنت اشیا، تعیین مسئولیت بین بانک، مشتری یا سازنده دستگاه میتواند چالشبرانگیز باشد. همچنین قوانین حفاظت از دادهها در کشورهای مختلف، متفاوت است و رعایت آنها در یک اکوسیستم جهانی، پیچیدگیهای فراوانی دارد.
3) هزینه سرمایهگذاری
اجرای برخی فناوریهای پیچیده نیازمند هزینههای ثابت ابتدایی کلان است و برای اجرای زیرساختهای مرتبط با اینترنت اشیا باید سرمایهگذاری اولیه بالایی صورت پذیرد. با این حال با راهکارهایی همچون اجرای مرحلهای پروژهها و برنامهریزی برای بازگشت تدریجی سرمایه میتوان این مساله را تا حد بسیار زیادی بهبود بخشید.