مرضیه شمس
روزنامهنگار مالی
چاپ شده در نشریه شماره ۳۲
در دو دهه اخیر پیشرفت بانکداری الکترونیکی با ظهور اینترنت پرسرعت و تلفنهای هوشمند، به ایجاد صنعت فناوری مالی (فینتک)، استارتآپهای فناورانه، بانکهای دیجیتال و توسعه خدمات بانکهای کلاسیک منجر شد. لندتک (LendTech) بهعنوان یکی از زیرشاخههای این صنعت، حوزهای است که بهطور تخصصی، در حوزه اعطای وامهای خرد بهصورت آنلاین و با سرعت بالا فعالیت میکند. در این مقاله، با اشاره به انواع مختلف لندتک (الان بخر بعدا پرداخت کن، فردبهفرد و تامین مالی جمعی) به وضعیت این صنعت در ایران و جهان میپردازیم.
کوتاه درباره لندتک
پس از بحران بزرگ بانکی سال ۲۰۰۸، نهادهای مالی در وامدهی به مشتریان خود مقررات بیشتری را اعمال کردند. در این شرایط و با پیشرفت فناوری، صنعت لندتک برای اعطای تسهیلات خرد، اما در زمان کوتاه و آسان، بهوجود آمد.
اصطلاح لندتک که از ترکیب دو واژه قرض دادن (Lending) و فناوری (Technology) ایجاد شده است، به فراهم کردن خدمات وام بهصورت آنلاین و غیرحضوری اشاره میکند. این صنعت از دل فناوریهای مالی و حوزه فینتک پیدا شد تا محصولات و خدمات بیشتری را برای طیف گستردهای از مشتریان ایجاد کنند. بازیگران این صنعت از فناوریهای هوش مصنوعی، یادگیری ماشینی و کلانداده برای افزایش سرعت ارائه خدمات، بهبود فرآیندها و جلوگیری از هرگونه کلاهبرداری استفاده میکنند. بهعنوان مثال در بحث اعتبارسنجی، با کمک گرفتن از هوش مصنوعی، رفتار مشتریان بهطور دقیق بررسی شود.
پلتفرمهای لندتک با فناوریهای جدید، بستری آنلاین را برای جذب سرمایه از سرمایهگذاران و انتقال آن به متقاضیان وام ایجاد میکنند؛ به این ترتیب لندتکها بهعنوان واسطههای دریافت وام، قدرت خرید مشتریان خود را افزایش میدهند.
انواع پلتفرمهای لندتک در جهان
در حال حاضر چهار نوع پلتفرم برای دریافت وام وجود دارد:
۱- نئوبانکها
نئوبانکها، بانکهای کاملا دیجیتالی هستند که در مقایسه با بانکهای کلاسیک، خدمات وامدهی متفاوتی (مانند وام بدون ضامن با سقف مشخص) دارند. در کشور ما، بعضی از بانکها و موسسات مالی، در کنار اعطای وامهای کلاسیک در پلتفرمهای اصلی خود، خدمات اعطای تسهیلات گوناگونی را از طریق نئوبانکها ارائه میکنند. بانکینو، ویپاد و نشان بانک از نئوبانکهای ایرانی هستند.
۲- الان بخر بعدا پرداخت کن (BNPL)
با کمک این پلتفرمها مشتریان برای خرید کالا یا خدمات، اعتبار دریافت میکنند و طی بازه زمانی مشخص (بهعنوان مثال یک یا چند ماه) هزینه خرید خود را بهصورت یکجا یا قسطی میپردازند. از نمونههای معروف این مدل در جهان میتوان به افرم (Affirm)، زیپ (Zip)، افترپی (Afterpay) و کلارنا (Klarna) و در ایران به اسنپپی اشاره کرد.
۳- وامدهی فردبهفرد (Peer-to-Peer lending یا P۲P)
این پلتفرمها، واسطه میان متقاضیان وام و سرمایهگذاران میشوند و آنها را از ارتباط مستقیم با یکدیگر بینیاز میکنند. در جهان شرکتهای آپاستارت (Upstart)، لندینگکلاب (LendingClub) و سوفی (SoFi) و در ایران، لندو (ایرانرنتر سابق)، دیجیپی، ازکیوام و قسطا از این روش برخوردارند.
۴- تامین مالی جمعی
این پلتفرمها نیز مبلغ تسهیلات مورد نیاز مشتریان را از طریق مشارکت جمعی تامین میکنند. برخلاف پلتفرمهای فردبهفرد، در این مدل مبلغ تسهیلات وامگیرنده توسط چندین نفر تامین میشود. شرکتهایی مانند گوفاندمی (GoFundMe)، کیکاستارتر (Kickstarter)، ایندیگوگو (Indiegogo) در جهان و دونگی، کارن کراد و مهربانه در ایران، در این حوزه فعالند.
مقایسه وامدهی در بانکهای کلاسیک و لندتکها
اولین تفاوت میان وامدهی لندتکها و بانکهای کلاسیک، در نرخ بهره آنهاست و بانکها نرخ بهره کمتری نسبت به لندتکها دارند. از سوی دیگر، روند احراز شرایط دریافت وام بانکها طولانیتر بوده و برای این فرآیند، وثیقه درخواست میکنند.
در مقابل، لندتکها معمولا وامهایی با مبالغ خرد را برای مشتریان پوشش میدهند. علاوه بر این، با توجه به غیرحضوری و دیجیتال بودن فرایند وامدهی توسط لندتکها، این فرآیند در زمان کوتاه و با سرعت بالا انجام میشود.
تلاش شرکتهای لندتک برای ایجاد تمایز
با توجه به اینکه روند کلی شرکتهای لندتکی با واسطهگری میان طرفین وام، یکسان است، یکی از بزرگترین چالشهای این شرکتها ایجاد امتیاز رقابتی برای طرحها و محصولاتشان است. هرکدام از پلتفرمهای وامدهی در لندتک، از مدل متفاوتی استفاده میکنند. برای مثال میتوان گفت که برخی پلتفرمها همچون اونت (Avant) و سوفی فقط به افراد و موسساتی که واجد شرایط خاص آنها هستند، وام میدهند؛ اما برخی دیگر مانند لندینگکلاب و آپاستارت، خدمات اعتباری را به متقاضیانی با کمترین اعتبار نیز اعطا میکنند. سایر راهکارهای لندتکها شامل یکپارچهسازی با ابزارهای سنجش و نظارت بر داراییها، اضافهکردن خدمات اعتبارسنجی بدون کارمزد و ارائه محتوای آموزشی است.
بازیگران صنعت لندتک
هر صنعت بازیگران و ذینفعانی دارد که بدون حمایت و همکاری آنها، دچار مشکل میشود. ذینفعان صنعت لندتک، متقاضیان دریافت اعتبار، تامینکنندگان مالی، فروشگاههای ارائهدهنده کالا و خدمات و کسبوکارهای حـوزه لنــدتک، هستــند.
بازار جهانی لندتک
طبق برآورد مرکز تحقیقاتی "پرسدنس ریسرچ"، بازار BNPL که در سال ۲۰۲۲، ۵۳/۷۵۳ میلیارد دلار برآورد شده بود، با نرخ رشد مرکب سالانه ۲۹ درصد در سال ۲۰۳۰ به ۵۶/۵۲۵۵ میلیارد دلار میرسد. "استاتیستا" پیشبینی میکند که رشد استفاده از خدمات اعتباری در شمال غرب اروپا نسبت به دیگر مناطق جهان چشمگیر خواهد بود؛ بهطور مثال در لهستان استفاده از خرید اعتباری برای برخی محصولات ویژه مانند کالای دیجیتال یا لوازم خانگی بعد از پاندمی کرونا محبوبتر از قبل شدهاند.
پرسدنس ریسرچ همچنین پیشبینی میکند بازار وامدهی فردبهفرد از ۷۹/۸۳ میلیارد دلار سال ۲۰۲۲ با نرخ رشد مرکب سالانه ۷/۲۶ درصد، در سال ۲۰۳۰ به ۸۱/۷۰۵ میلیارد دلار میرسد. پیشرفت فناوریهای بلاکچین و اینترنت اشیا و پاندمی کرونا (با ایجاد بحران برای تامین مالی شرکتها) باعث رونق بیشتر این نوع وامدهی شده است. در حال حاضر، آمریکای شمالی در این حوزه پیشتاز است، اما پیشبینی میشود در بازه مذکور، کشورهای آسیا-اقیانوسیه (بهویژه چین) پیشرفتهای قابلتوجهی در وامدهی فردبهفرد داشته باشند.
بازار تامین مالی جمعی نیز از پیشبینیهای مثبتی برخوردار است؛ مطابق برآورد "فورچون بیزنس اینسایتس"، این بازار از ۲۵/۱ میلیارد دلار در سال ۲۰۲۲ با نرخ رشد مرکب سالانه ۵/۱۴ درصد به ۶۲/۳ میلیارد دلار در سال ۲۰۳۰ خواهد رسید.
صنعت لندتک در ایران
هرچند خرید قسطی در ایران قدمت زیادی دارد، اما ارائه خدمات اعتباری بهطور رسمی از سال ۱۳۹۸ در ایران انجام شد. "لندو" یا همان "ایرانرنتر" سابق را میتوان اولین پلتفرم در وامدهی دیجیتال در ایران نام برد. در سالهای اخیر با توجه به تورم بیشتر و نوسانات قیمت کالاها از خرید اعتباری استقبال بیشتری شد و شاهد رشد قابلتوجهی در این صنعت بودیم. با این حال طبق آخرین گزارش سالانه دیجیپی هنوز استفاده از خدمات اعتباری جایگاه خوبی در ایران ندارد و کمتر از ۱۵ هزارم درصد برآورد میشود. برخی از فعالان این صنعت معتقدند که خدمات لندتک و BNPL در ایران در صورت تداوم شرایط اقتصادی کنونی در کشورمان، تا چند سال آینده به پرفروشترین خدمات فینتک تبدیل میشود. درحالحاضر خرید اقساطی برای کالاهایی مانند لوازم دیجیتال، لوازم خانگی و حتی پوشاک و خدمات سفر روزبهروز بیشتر میشود و باتوجه به نوسانات قیمت ارز، مردم ترجیح میدهند بهصورت قسطی کالاهای موردنیاز خود را بخرند و هزینههای آن را بهمرور پرداخت کنند.
لندتکها در شرایط تورمی
در دوره پساکرونا که در سراسر جهان، اقتصادهای گوناگون با تورم مواجه شدهاند، لندتکها و بهویژه خدمات BNPL نقش فوقالعادهای پیدا کردهاند. با توجه به شرایط تورمی کنونی در سراسر جهان، بازارهای فناوری مالی تحول بزرگی را شاهد هستند. بهطور مثال پیشبینی میشود که سهم بازار خدمات BNPL در پرداختهای تجارت الکترونیک داخلی در سوئد و آلمان، حدود ۱۰ برابر بیشتر از سهم بازار در پرداختهای تجارت الکترونیک جهانی خواهد شد.
بیم و امید لندتکها
با اینکه بازار لندتک در ایران و جهان در حال رشد است، اما نمیتوان از چالشهای آن چشم پوشید. با افزایش استفاده از خدمات اعتباری، نرخ نکول نیز بیشتر شده و میتواند در سرنوشت کسبوکارهای این صنعت، تاثیرگذار باشد. بنابراین با گسترش صنعت لندتک، کسبوکارهای فعال در آن نیازمند سیستم پیشرفته در حوزه اعتبارسنجی هستند و لازم است نهادهای نظارتی به آزادسازی دسترسی به دادههای نهادهای مالی و ایجاد پلتفرمهای مرتبط با خدمات احراز هویت دیجیتال، کمک کنند.
از سوی دیگر با توجه به فرصت سودآوری لندتک برای بانکها و موسسات مالی، انتظار میرود که ارائه خدمات اعتباری توسط این نهادها بهبود یابد و در نتیجه همکاری میان آنها به رشد بیشتر صنعت لندتک کمک کند. در این همکاری، تجربه و منابع بانکهای کلاسیک باعث رشد لندتکها میشود و در مقابل، لندتکها میتوانند با تخصص خود در حوزه دیجیتال، محصولات و خدمات جدیدی طراحی کنند و زمان و هزینههای عملیاتی وامدهی را کاهش دهند.