منتشرشده در نشریه شماره ۱۷ آفتاب خاورمیانه - آبان ۱۳۹۷
آرین آقابیگی
پژوهشگر اقتصاد • بانک خاورمیانه
نوشتار حاضر برگرفتهای از کتاب «هنر تحریمها» نوشته «ریچارد نفیو» مسوول تیم طراحی تحریمها علیه ایران است. نگارنده در این کتاب در ابتدا به سابقه تاریخی تحریمها اشاره کرده و با ارائه مفهوم تحریم و طبقهبندی آن، با نگاهی جامع و بنیادین مبتنی بر تجارب شخصی خود به مساله تحریم و سازوکارهای آن پرداخته است. کتاب هنر تحریمها که در دسامبر سال ۲۰۱۷ توسط وی به رشته تحریر درآمد از این حیث حائز اهمیت است که علاوه بر مبانی تئوریک موجود در زمینه تحریم به توضیح و تشریح تجارب تحریمهای اعمال شده از سوی آمریکا در چند دهه اخیر نیز پرداخته و خود نویسنده نیز یکی از ارکان اصلی طراحی تحریمها علیه ایران بوده است. در نهایت نتیجهای که نگارنده کتاب از مسایل مطرح شده به مخاطب ارائه میکند فرایندی چند مرحلهای است که سازوکار طراحی و اعمال تحریمها و شروط تضمین موفقیت آنها را معرفی میکند. این کتاب به سفارش مجلس شورای اسلامی در تابستان امسال ترجمه و منتشر شده است.
نگاه ریچارد نفیو به مقوله تحریم از این جهت با نگاههای سنتی متفاوت است که به موضوع تحریم نگاه دوگانهای دارد. به بیان دقیقتر آنچه نفیو در ادبیات بررسی تحریم وارد کرده با آنچه در ادبیات نظری سنتی آمده متفاوت است و دیدگاه وی دیدگاه دوگانه درد/ استقامت است. وی توضیح میدهد که درد که تلویحاً اشاره به فشار تحریم دارد چه زمان، در کجا و چگونه باید توسط کشور تحریمکننده اعمال شود و از سوی دیگر استقامت کشور تحریم شونده چگونه ارزیابی شود تا تحریمهای اعمال شده بیشترین اثربخشی را داشته باشد. مراد از استقامت نیز قاطعیت روانشناختی کشور هدف برای انگار پیروزی طرف تحریمکننده و ادامه دادن به مسیری است که برای خود برگزیده است. هدف غایی در این بحث اعمال فشار بر کشور تحریم شونده تا حدی است که در نهایت از طریق دیپلماسی به پای میز مذاکره بیاید و منافع طرف تحریمکننده را از طریق دیپلماتیک تامین کند.
بررسیهای تاریخی حاکی از این است که سابقه تحریم نه به زمان معاصر بلکه به دوران یونان باستان باز میگردد اما ابزارها و نمود بیرونی آنها با توجه به تحولات سیاسی و اجتماعی در طول زمان دستخوش تحول بوده است. در عصر حاضر پس از تجارب تلخ و خونبار جنگهای جهانی و همچنین جنگ بین کشورها، به منظور حداقل کردن تلفات انسانی و خسارتهای ناشی از جنگ، کشورها تمایل بیشتری به سمت اعمال تحریم پیدا کردهاند که هدف آنها عمدتاً به زانو درآوردن کشورهای طرف تحریم و در نهایت تامین منافع خود از طریق دیپلماسی است. آنچه نفیو در کتاب هنر تحریم بیان میکند در راستای تحقق همین هدف است. به زعم وی صرف اعمال تحریم کارگشا نیست و باید به این موضوع به طور موشکافانهای نظر افکند. به بیان دقیقتر باید از خود بپرسیم که در قدم اول هدف از تحریم چیست و پس از تبیین هدف این سوال پیش میآید که تحریم یا همان عامل ایجاد درد باید چگونه و به کدام قسمت از پیکر کشور تحریم شونده وارد آید تا نتایج عملی آن محقق شود. نفیو به رابطه تحریم با بنیانهای تعامل انسانی میپردازد و به عقیده وی طراحی و اعمال تحریم یک کار هنری است از این جهت که به مردم و افراد یک جامعه تحت تحریم و چگونگی پاسخ آنها به فشار تحریمها میپردازد.
انواع تحریم
همان طور که پیشتر نیز گفته شد، تحریمها از این جهت در عصر کنونی دارای مقبولیت بیشتری نسبت به اقدام نظامی هستند چون این روش تلفات انسانی و اثرات تخریبی کمتری نسبت به جنگ از خود به جای میگذارد. اما آنچه که در ابتدا از مفهوم تحریم به ذهن متبادر میشود اعمال فشار اقتصادی بر کشورهاست. حال آنکه تحریم در واقع نه تنها حوزه اقتصاد بلکه حوزههای گستردهتری را از جمله سیاسی و دیپلماتیک، نظامی و همچنین فناوری را نیز در بر میگیرد. تحریمهای سیاسی و دیپلماتیک عمدتاً جایگاه بینالمللی کشورها را هدف میگیرد و تاثیر آنها سیاسی است. بنابراین اثر این تحریمها بر دولت است و نه اشخاص یا نهادها. از جمله این تحریمها میتوان به تحریم صدور ویزا برای مقامات کشورها، تعلیق توانایی مشارکت در سازمانها و کمیتههای بینالمللی و کاهش سطح روابط دیپلماتیک نام برد. این نوع تحریمها هزینههای غیرملموس دارد و آن عبارت است از تنزل اعتبار و جایگاه بینالمللی کشورها و نه زیانهای اقتصادی. تحریمهای نظامی نوعی دیگر از تحریمهاست که دسترسی کشور مورد هدف را به تجهیزات نظامی و کمکهای فنی از بین میبرد یا محدود میکند. این نوع تحریمها میتوانند یا شامل ممنوعیتهای بینالمللی باشند یا تحریمهای دولت محور که مانع از همکاریهای نظامی میشود. هدف این تحریمها تحلیل قدرت نظامی کشور مورد هدف در بلند مدت است. در نهایت تحریمهای حوزه فناوری حوزههایی را در بر میگیرد که تامین کالاهای خاصی را که مثلا برای مقاصدی خاص مانند برنامه تولید سلاحهای کشتار جمعی است دنبال میکنند. در این حالت پشتیبانیهای فنی در حوزههایی خاص مورد تحریم قرار میگیرد. هدف این تحریمها ایجاد اختلال در توسعه فناوری کشور مورد هدف است و باعث فرصت سوزیهای اقتصادی خواهد شد. در نهایت تحریمهای اقتصادی پراستفادهترین نوع تحریمها هستند که به جرئت میتوان گفت بیشترین لطمات را بر کشور مورد هدف وارد میکند. این تحریمها که گستره وسیعی از اقتصاد را در برمیگیرند از طریق ایجاد اختلال در ارتباطات بینالمللی نظام مالی کشور مورد هدف یا تحریم خرید برخی کالاهای مهم تولیدی آن کشور، کشور تحریمشونده را از فرصتها و ابزارهای اقتصادی محروم کرده و با وارد کردن لطمه به نظام اقتصادی سعی در تغییر رفتار کشور مورد هدف دارد. به طور کلی تحریمهای اقتصادی دو مسیر کلی را پیش میگیرند، یکی فعالیتهای تجاری و معاملات و دیگری فعالیتهای مالی.
حال با توجه به انواع تحریمهایی که در بالا ذکر شد، مسئله اساسی این است که آیا درک درستی از تحریم توسط کشور تحریمکننده حاصل شده است یا خیر؟ به بیان دقیقتر آیا اعمال تحریمها با اختلاف کمی همان آثاری را در کشور هدف بر جای خواهد گذاشت که طرف تحریمکننده پیشبینی کرده؟ برای پاسخ به این سوال نفیو بر اساس تجارب خود در طراحی و اعمال تحریم راهبردی ششگانه را در کتاب خود معرفی کرده است.
راهبرد ششگانه
نفیو فرایندی ششمرحلهای را در طراحی و اعمال تحریم به متولیان این امر به شرح زیر ارائه میکند:
• شناسایی هدف از اعمال تحریمها و تعریف گامهایی برای کشور مورد تحریم که در صورت تغییر رفتار فرصتی برای کاهش فشار تحریم برایش وجود داشته باشد و انگیزه آن برای تغییر رفتار از بین نرود؛
• برخورداری از درکی جامع و حداکثری از کشور هدف به طوریکه نقاط حساس و آسیبپذیر به درستی شناسایی شود؛
• طراحی ساز و کاری دقیق برای افزایش اثرگذاری تحریمها از طریق افزایش فشار بر نقاط آسیبپذیر و اجتناب از توجه به نقاطی که آسیبپذیری ندارد؛
• رصد مداوم و ارزیابی مستمر فرضیات ابتدایی تحریم و سنجش استقامت کشورها به منظور بهبود راهبرد تحریم؛
• ارائه نقشه راه مشخص به کشور مورد هدف در مورد شرایط لازم برای رفع تحریمها و همچنین ترغیب کشور مورد نظر به اتخاذ روشهای دیپلماتیک برای دستیابی به توافق و نهایتاً کاهش فشارهای ناشی از تحریم؛
• در نظر گرفتن این حقیقت که ممکن است به دلایلی از جمله نواقص موجود در ساز و کار تحریم، عدم درک درست از شرایط کشور مورد هدف یا افزایش استقامت کشور تحریم شونده در مقابل تحریمها، کشور تحریمکننده با شکست مواجه شود.