منتشرشده در نشریه شماره ۳۷ آفتاب خاورمیانه - اسفند ۱۴۰۳
غزل بشیرزاده
کارشناس روابط کارگزاری و سوئیفت بانک خاورمیانه
صنعت بانکداری، با سابقهای چندهزارساله، همواره درحال تکامل بوده تا با استفاده از فناوریهای روز، بهترین روشهای سپردهگذاری و سرمایهگذاری را به مشتریان خود ارائه دهد. با این حال، هیچگاه در طی تاریخ بانکداری و خدمات مالی، مانند امروز، امکان تحول خدمات بانکی با فناوری، وجود نداشته است. در این یادداشت به برخی از روندهای بانکداری در دنیا میپردازیم.
امروز فرداست
صنعت بانکداری، همین حالا نیز تفاوتهای قابلتوجهی با دهههای پیشین پیدا کرده است. درحالیکه در گذشتهای نهچندان دور، برای خدماتی مانند پرداخت قبوض آب و برق نیز لازم بود مشتریان به شعب بانکها مراجعه کرده و در صف بایستند، حالا حتی در کشور خودمان مراحل دریافت تسهیلات نیز دیجیتالی و آنلاین شده است. بسیاری از بانکها، شعب خود را کاهش داده یا حتی بهطور کلی حذف کردهاند. برخی برنامکهای تلفن همراه، به "هاب بانکی" تبدیل شدهاند که میتوانند انتقال وجه از حسابهای بانکهای گوناگون را در کمترین زمان ممکن، انجام دهند.
از سوی دیگر، بانکها با خدماتی مانند بانکداری باز (Open banking)، بانکداری را به درون شرکتها انتقال دادهاند. در حال حاضر، بسیاری از شرکتها بدون مراجعه فیزیکی به شعب بانکها یا حتی استفاده از وبسایت و برنامک آنها، با بانکداری باز، درون سامانههای داخلی خودشان (ازجمله سامانههای حسابداری)، از خدمات بانکی بهره میگیرند.
با این وجود، از همین حالا مشخص است که صنعت بانکداری، درآستانه تغییراتی بنیادی است که با فناوریهایی مانند بلاکچین و هوش مصنوعی و ورود بازیگران غیربانکی رقم خواهد خورد.
بلاکچین در بانکداری
بلاکچین (زنجیره بلوکی) بهعنوان یکی از انقلابیترین فناوریهای دهه اخیر، در حال تغییر چهره بانکداری سنتی است. بلاکچین بهزبان ساده، یک دفترچه ذخیره دادهها (در اصطلاح، دفترکل توزیعشده) است که دادهها را در بخشهایی بهنام بلوک (یا نقطه و گره) در یک شبکه، ذخیره میکند. ویژگی بلاکچین این است که دادههای موجود در هر بلوک، بهطور همزمان با همه اعضای شبکه به اشتراک گذاشته شده و همه این افراد، از بهروزرسانی اطلاعات، مطلع میشوند. با توجه به رمزنگاری و سایر مکانیسمهای امنیتی بلاکچین، این فناوری در حال استفاده گسترده در صنعت مالی است.
برخی از کاربردهای بلاکچین در بانکداری عبارتند از:
پرداختهای بینالمللی سریعتر و ارزانتر: با استفاده از بلاکچین، بانکها میتوانند پرداختهای بینالمللی را در کمترین زمان ممکن و با هزینه کم انجام دهند. بهعنوان مثال، شبکه پرداخت ریپل (Ripple) امکان تراکنشهای بینالمللی را با کارمزد بسیار پایین و در عرض چند ثانیه، با ارز دیجیتال فراهم میکند.
ذخیره و اشتراکگذاری اطلاعات: بلاکچین امکان ذخیرهسازی و انتقال دادهها درون شبکه بانکی را بهصورت غیرقابلتغییر و شفاف فراهم میکند که موجب کاهش تقلب و افزایش اعتماد مشتریان میشود. بانکهایی مانند جیپیمورگان و اچاسبیسی از بلاکچین برای افزایش شفافیت، امنیت و تسهیل پرداختهای بینالمللی استفاده میکنند.
قراردادهای هوشمند: قراردادهای هوشمند امکان اجرای خودکار توافقات را فراهم میکنند که این کاربرد در حوزههایی مانند وامدهی، بیمه و تجارت می تواند مفید واقع شود.
سیستمهای مالی غیرمتمرکز (DeFi): دیفای راهکاری نوین برای ارائه خدمات مالی بدون نیاز به واسطههای کلاسیک است. برخی ویژگیهای کلیدی دیفای عبارتند از قابلیت وامدهی و وامگیری بهصورت همتابههمتا، معاملات غیرمتمرکز و بدون واسطه و درآمدزایی ازطریق استیکینگ(سپردهگذاری-رمزارز).
بانکداری کارآمد با هوش مصنوعی
هوش مصنوعی بهطور گسترده در حال تغییر روشهای ارائه خدمات در بانکداری است و تاثیر عمیقی بر صنعت بانکداری دارد. این فناوری با تحلیل دادههای بزرگ و استفاده از الگوریتمهای یادگیری ماشین، میتواند نقش کلیدی در مراحل گذار از بانکداری سنتی به بانکداری نوین ایفا کنند. نمونههای موفق این کاربردها در بانکهای پیشرو مانند جیپیمورگان و بانک آمریکا مشاهده میشود.
تشخیص تقلب: الگوریتمهای پیشرفته هوش مصنوعی میتوانند تراکنشهای مشکوک را در لحظه شناسایی کرده و جلوی فعالیتهای غیرقانونی را بگیرند.
شخصیسازی خدمات: با تجزیهوتحلیل دادههای مشتریان، هوش مصنوعی قادر به ارائه پیشنهادات مالی متناسب با نیازهای هر فرد است.
چتباتها و پشتیبانی هوشمند: ابزارهای مبتنیبر هوش مصنوعی مانند چتباتها میتوانند بهصورت 24/7 به مشتریان خدمات ارائه دهند و بار کاری کارکنان بانک را کاهش دهند.
مدیریت ریسک و تحلیل بازار: هوش مصنوعی میتواند با تحلیل دادههای کلان، به بانکها در مدیریت ریسکهای مالی و پیشبینی روند بازار کمک کند.
ورود غیربانکیها
اگرچه در گذشتهای نهچندان دور، بانکهای کلاسیک تنها ارائهکنندگان بسیاری از خدمات مالی بودند، اما با تحول دیجیتالی که در چند دهه اخیر پیش آمده، رقبای سرسختی پیدا کردهاند. یکی از این رقبای جدید، فینتکها هستند که علیرغم ابعاد کوچک خود، با تکیه بر ابزارهای فناورانه توانستهاند بسیاری از خدمات مالی را ارائه کنند. برخی از این خدمات عبارتند از "سپردهگذاری"، "انتقال پول در سطح داخلی و بینالمللی"، "سرمایهگذاری در طلا و سایر فلزات ارزشمند"، "امکانات مدیریت پرداخت و مدیریت ثروت"، "پرداخت خودکار حق اشتراک خدمات گوناگون" و غیره.
با این حال، فینتکها تنها بازیگران جدید این عرصه نیستند و شرکتهایی مانند اپل، آمازون و گوگل نیز، به ارائه خدمات مالی پرداختهاند. بهعنوان مثال، اپل پی (Apple Pay) یا گوگل والت (Google Wallet) به کاربران اجازه میدهند با گوشیهای هوشمند خود، بدون نیاز به کارتهای فیزیکی، پرداختهایشان را انجام دهند.
البته بانکهای کلاسیک در پاسخ به این وضعیت، تغییراتی را پذیرفتهاند. از یکسو آنها همکاری با شرکتهای فناوری و فینتک را آغاز کردهاند. یکی از نمونههای این همکاری، شراکت دویچهبانک آلمان و شرکت کیندریل (بزرگترین ارائهدهنده زیرساخت خدمات فناوری اطلاعات در جهان) برای بانکداری متمرکز (Core banking) و دسترسی جهانی است.
از سوی دیگر، بانکها خدمت بانکداری بهعنوان سرویس (BaaS یا Banking as a Service) را ارائه کردهاند تا شرکتهای پیشرو را به پنجرهای واحد برای خدمات بانکی و غیربانکی تبدیل کنند. بانکداری بهعنوان سرویس به شرکتهای غیربانکی امکان میدهد، با همکاری و پشتیبانی بانکها، خودشان خدمات بانکی را ارائه دهند. قابلیت سپردهگذاری در حسابهای تاکسیهای اینترنتی، یکی از نمونههای بانکداری بهعنوان سرویس است، اما فراتر از این شرکتها میتوانند خدمات متنوعی مانند ارائه تسهیلات را نیز در سبد محصولات خود داشته باشند.
سایر روندهای کلیدی در آینده بانکداری
برخی دیگر از روندهای بانکداری در آینده عبارتند از:
گسترش رمزارزها: رمزارزها بر دو نوع هستند که هرکدام، جذابیتهای خاص خود را برای بازارهای مالی دارند؛ دسته پیشروی آنها (مانند بیتکوین) رمزارزهای غیرمتمرکز هستند که به هیچ دولت و نهاد بینالمللی وابسته نیستند و ارزش آنها (که تاکنون بهشدت روبهافزایش بوده) از نظام عرضه و تقاضا تاثیر میگیرد. در مقابل، رمزارزهای صادرشده توسط بانکهای مرکزی (CBDC) اگرچه ارزشی برابر ارز کشورها دارند، اما امنیت، شفافیت و کنترل بیشتری برای بازارهای مالی فراهم میکنند.
کلاندادهها و شخصیسازی خدمات: کلانداده به حجم عظیمی از دادههای ساختاریافته و غیرساختاریافته گفته میشود که با سرعت بالا تولید و پردازش میشوند. در بانکها، کلانداده به تحلیل رفتار مشتریان، شناسایی الگوها، پیشبینی ریسکها و شخصیسازی خدمات کمک میکند. این فناوری باعث بهبود تصمیمگیری، افزایش کارایی و ارائه تجربهای بهتر به مشتریان میشود. بانکهای پیشرو با استفاده از این دادهها و یادگیری ماشین، پیشنهادهای متناسب مانند برنامههای پسانداز، وامهای هدفمند یا تخفیفهای سفارشی ارائه میدهند.
برای نمونه فرض کنید یک مشتری بهطور مداوم هزینههای زیادی برای خرید بلیت هواپیما و رزرو هتل انجام میدهد. سیستم کلانداده بانک، این رفتار را بهعنوان علاقه به سفر شناسایی میکند. سپس، بانک بهطور خودکار به این مشتری یک پیشنهاد ویژه برای کارت اعتباری با امتیازات سفر ارسال میکند.
چالشهای پیش روی بانکداری آینده
با وجود فرصتهای بیشمار، تحول دیجیتال در صنعت بانکداری با چالشهای متعددی نیز همراه است. این چالشها میتواند روند پیشرفت این صنعت را تحت تاثیر قرار دهد. برخی از این موانع عبارتند از:
تنظیمات قانونی و مقررات: بسیاری از کشورها هنوز مقررات مشخصی برای فناوریهای نوین مانند بلاکچین و دیفای ندارند. ازآنجاکه ابداعاتی مانند رمزارزها، ممکن است برای اقدامات مجرمانهای مانند فعالیتهای تروریستی یا قاچاق مورد استفاده قرار بگیرند، درصورتیکه چارچوب قانونی مناسب تهیه نشود، ممکن است کشورها بهسمت ممنوعیت استفاده از برخی از این نوآوریها قدم بردارند.
حریم خصوصی و امنیت: استفاده از فناوریهایی مانند هوش مصنوعی و بلاکچین نیازمند دسترسی به حجم بالایی از دادههای کاربران است، که این امر نگرانیهایی در خصوص حریم خصوصی ایجاد میکند.
پذیرش مشتریان: تغییر عادات و اعتمادسازی در میان مشتریان نسبت به فناوریهای جدید، زمانبر است. درصد قابلتوجهی از مشتریان همچنان به خدمات حضوری بانکها وابستهاند و استفاده از برنامکهای موبایل بانک را با احتیاط انجام میدهند. از سوی دیگر، اگرچه خدمات دیجیتال میتواند سرعت بسیاری از فرآیندها را بالا ببرد، با این حال، مشتریان (مخصوصا افراد سالمند) همچنان نیاز دارند برای برخی از موقعیتهای خاص (مانند دریافت خبر، رد شدن درخواست تسهیلات) با انسانها گفتوگو کنند.
هزینههای پیادهسازی: فناوریهای پیشرفته نیازمند زیرساختهای قوی و سرمایهگذاریهای کلان هستند که ممکن است برای همه بانکها قابلتقبل نباشد. با توجه به این مساله، احتمالا در آینده، درحالیکه برخی بانکها بازارهای بینالمللی را هر چه بیشتر فتح میکنند، برخی دیگر به سمت ارائه خدمات تخصصی معدود پیش بروند.
بانکهای فردا
صنعت بانکداری در حال ورود به عصر جدیدی است که در آن فناوری، نقش محوری دارد و آینده این صنعت بهطور انکارناپذیری با فناوریهای نوین گره خورده است؛ اما این آینده تنها بهمعنای تغییر در ابزارها نیست، بلکه بهمعنای تحول در دیدگاهها، استراتژیها و تجربه مشتری است. از بلاکچین و دیفای گرفته تا هوش مصنوعی و کلاندادهها، این فناوریها نهتنها نحوه ارائه خدمات بانکی را متحول میکنند، بلکه مرزهای جدیدی برای نوآوری در این صنعت ایجاد میکنند. در این مسیر، بانکهایی که بتوانند با چالشها مقابله کرده و از فرصتهای پیشرو بهره ببرند، نقش تعیینکنندهای در شکلدهی اقتصاد دیجیتال آینده خواهند داشت. از سوی دیگر، همکاری نزدیک بین بانکها، دولتها و استارتاپهای فناوری مالی میتواند به تسریع این تحول کمک کند و آیندهای روشنتر برای صنعت بانکداری رقم بزند.
مطالب بیشتر در مورد تاثیر هوش مصنوعی در صنعت بانکداری:
