امیرمهیار ترابی
متصدی امور بانکی شعبه مهستان بانک خاورمیانه
آب برای زندگی ضروری است، با این حال ۷۷۱ میلیون نفر – چیزی در حدود ۱۰ درصد جمعیت جهان - به آن دسترسی ندارند. امروزه دسترسی به منابع آب شیرین به یکی از بزرگترین چالشهای سیاستمداران جهان تبدیل شده است؛ به طوری که طبق آخرین گزارش مجمع جهانی اقتصاد، بحران آب پنجمین خطر جهانی از نظر تأثیر بر جامعه است. بحران آب در گذشته به دلیل کم بودن جمعیت و تراکم کمتر شهرها آنچنان محسوس نبود اما با گذشت زمان و افزایش جمعیت، بزرگتر شدن و افزایش تراکم شهرها و همچنین تغییرات آبوهوایی، این بحران بیشازپیش مورد توجه قرار گرفته است؛ تا جایی که پیشبینی میشود تا سال ۲۰۵۰، تقاضای آب کشاورزی ۴۰۰ درصد و تقاضای آب شرب خانگی ۱۴۰ درصد افزایش پیدا کند.
شاخص فالکن مارک شاخصی است که برای اندازهگیری کمبود آب استفاده میشود. این شاخص کمبود آب را به عنوان مقدار آب شیرین تجدیدپذیری که برای هر نفر در سال در دسترس است اندازهگیری میکند و برای شناسایی مناطقی که از تنش آبی رنج میبرند، آستانه ۱۷۰۰ مترمکعب به ازای هر نفر در سال را پیشنهاد میکند. طبق اطلاعات سازمان کشاورزی و غذای ملل متحد در سال ۲۰۱۸، ایران با آستانه ۱۵۶۰ در منطقه استرس یا تحت فشار قرار دارد.
بحران آب در ایران
کمبود آب در ایران عوامل مختلفی همچون تنوع آبوهوایی زیاد، توزیع نامناسب آب در سطح کشور و... دارد. کمبود آب میتواند ناشی از دو مکانیسم باشد. کمبود آب فیزیکی (مطلق) و کمبود آب اقتصادی (عدم سرمایهگذاری در زیرساختها یا فناوری برای برداشت آب از منابع طبیعی) که در آن کمبود آب فیزیکی ناشی از منابع آب طبیعی ناکافی برای تأمین نیاز یک منطقه و کمبود آب اقتصادی نتیجه مدیریت ضعیف است. بحران آب در ایران را می توان در ابعاد مختلفی همچون اقلیم، تغییر آب و هوا، آلودگی آب، زیرساخت و جو سیاسی بررسی کرد.
اقلیم
میزان بارندگی در ایران تا حد زیادی فصلی است و فقط بین ماههای آبان تا فروردین بارندگی صورت میپذیرد. بهعنوانمثال، میزان آبدهی رودخانه کارون در خوزستان در دورههای حداکثر آبدهی ده برابر مقدار آب در دورههای خشک است. کمبود آب با توزیع نابرابر آب تشدید میشود. در بسیاری از مناطق، ممکن است فقط یک بار در سال بارندگی رخ دهد ولی همان بارندگی به مقدار زیاد و در طی چند روز متوالی رخ دهد. در نزدیکی دریای خزر، میانگین بارندگی حدود ۱۲۸۰ میلیمتر در سال است، اما در فلات مرکزی و در مناطق پست جنوب به ندرت از ۱۰۰ میلیمتر بیشتر میشود. حساسیت ایران به تغییرات زیاد دما و بارندگی منجر به ایجاد سدها و مخازنی برای تنظیم و ایجاد جریان آب پایدارتر در سراسر کشور شده است.
تغییر آبوهوا
پیشبینی میشود ایران در چند دهه آینده افزایش میانگین دمای ۲.۶ درجه سانتیگراد و ۳۵% کاهش بارندگی داشته باشد. این به طور بالقوه میتواند مشکلات فعلی خشکسالی و تولید محصول را تشدید کند. از سال ۲۰۱۴، ایران ۷۰ % از کل آب شیرین تجدیدپذیر خود را استفاده میکند که از حد بالای ۴۰ % توصیه شده بر اساس هنجارهای بینالمللی بسیار بالاتر است.
آلودگی آب
آلودگی آب ناشی از فاضلابهای صنعتی و شهری و همچنین کشاورزی است. در مورد فاضلاب شهری، بخش عمده فاضلاب جمعآوریشده بدون تصفیه تخلیه میشود و منبع اصلی آلودگی آبهای زیرزمینی و خطری برای سلامت عمومی است. در تعدادی از شهرهای فاقد فاضلاب بهداشتی، خانوارها فاضلاب خود را از طریق زهکشی آب باران باز تخلیه میکنند.
زیرساخت
بیشتر آب آشامیدنی ایران از طریق زیرساختهای مدرن از جمله سدها، مخازن، خطوط لوله انتقال مسافت طولانی - که طول برخی از آنها بیش از ۳۰۰ کیلومتر است - و چاههای عمیق تأمین میشود. تخمین زده میشود که ۶۰ هزار سیستم سنتی کاریز در مناطق فلات ایران در یزد، خراسان و کرمان وجود دارد که برای آبیاری و تأمین آب آشامیدنی در مناطق روستایی و شهرهای کوچک هنوز مورد استفاده قرار میگیرند. قدیمیترین و بزرگترین کاریز شناخته شده در شهر گناباد ایران است که پس از گذشت ۲۷۰۰ سال هنوز آب آشامیدنی و کشاورزی نزدیک به ۴۰ هزار نفر را تأمین میکند. عمق چاه اصلی آن بیش از ۳۶۰ متر و طول آن ۴۵ کیلومتر است. طبق آمارها بیش از ۵۰۰ هزار چاه عمیق و کم عمق در کشور وجود دارد.
۴۲ سد بزرگ در ایران با ظرفیت ذخیرهسازی ۳۳ میلیارد مترمکعب در سال در دست بهرهبرداری است. این سدها سالانه حدود ۲۰۰ میلیون مترمکعب از ظرفیت ذخیرهسازی خود را به دلیل رسوبگذاری (۵/۰ تا ۷۵/۰ درصد از ظرفیت ذخیرهسازی خود) از دست میدهند. اکثر سدها، سدهای چندمنظوره برای نیروگاه آبی، آبیاری، کنترل سیلاب و در برخی موارد تأمین آب آشامیدنی هستند.
جو سیاسی
در ژوئیه ۲۰۱۳، عیسی کلانتری، وزیر کشاورزی در دوره ریاست جمهوری هاشمی رفسنجانی، به روزنامه قانون گفت که بحران آب «مشکل اصلی ایران» است و افزود که «خطرناکتر از اسرائیل، ایالاتمتحده آمریکا یا درگیری سیاسی بین نخبگان ایرانی است. اگر به مسئله آب رسیدگی نشود، ایران میتواند "غیرقابل سکونت" شود. اگر این وضعیت اصلاح نشود ۳۰ سال دیگر ایران، شهر ارواح میشود. حتی اگر در بیابان نزولات جوی باشد، محصولی حاصل نمیشود، زیرا سفرههای آبهای زیرزمینی خشک میشوند و آب در سطح زمین میماند و تبخیر میشود».
بحران آب و اقتصاد
آب یک منبع استراتژیک اقتصادی و عنصر اصلی سرمایهی طبیعی است که زیربنای بسیاری از فعالیتهای تجاری است. خطرات آب در تمام بخشهای صنعت از جمله انرژی و استخراج، تولید، کشاورزی، گردشگری، داروسازی، غذا و پوشاک تأثیر میگذارد. اولین ضربهای که بحران آب به اقتصاد کشور وارد میکند مربوط به کشاورزی است؛ کمبود آب سبب کاهش میزان تولید محصولات کشاورزی میشود و کشورها ناگزیر به واردات محصولات کشاورزی از سایر کشورها میشوند که باعث افزایش هزینههای دولت میشود.
مورد دیگر در بحث تولید انرژی است؛ در کشور ما برخلاف کشورهای صنعتی دنیا برای تولید برق از انرژیهای پاک به ندرت استفاده میشود و فقط بخشی از تولیدات برق کشور مربوط به سدها میشود. از منظر اقتصادی، اثرات کمآبی زمانی رخ میدهد که مشکل به دست آوردن آب باعث تغییر در مصرف شود. بهعنوانمثال، اگر موانعی (هزینه، سازمانی و غیره) مانع از استفاده کشاورزان بالقوه شود، ذوب برف فراوان ممکن است فایده چندانی نداشته باشد. آنها مجبور خواهند شد برای آب به جای دیگری بروند یا به فعالیتهای دیگر بپردازند و این هزینه اقتصادی دارد که در معیارهای معمول کمبود آب منعکس نمیشود.
هنگامی که آب به یک محدودیت الزامآور تبدیل میشود، جوامع از طریق تجارت و تغییر الگوهای تولید، خود را تطبیق میدهند و هزینه این سازگاری با دشواری پذیرش تغییرات مورد نیاز مرتبط است. تغییر الگوهای کشت سالانه برای صرفهجویی در مصرف آب آسانتر است و بر اقتصاد، نسبت به تولید برق حرارتی در طول خشکسالی طولانی تأثیر کمتری میگذارد. در یک اقتصاد جهانی شده، تأثیر چنین سازگاری را نمیتوان در یک حوضه یا بخش به صورت مجزا ارزیابی کرد، زیرا تغییرات هیدرولوژیکی در یک منطقه در سراسر بخشها در سراسر جهان بازتاب مییابد.
خطرات آب با نگرانی در مورد عدم موفقیت در کاهش/سازگاری با تغییرات آبوهوا و بحرانهای غذایی که هر دو به طور پیچیده با آب مرتبط هستند، تقویت میشوند. کمبود آب میتواند تولید را محدود کند، زنجیره تأمین را مختل کند، منجر به درگیری با سایر مصرفکنندگان آب شود و به شهرت شرکتها آسیب برساند. حفاظت از آب و حصول اطمینان از در دسترس بودن آن به مقدار و کیفیت کافی، موضوعی حیاتی برای تجارت است.
یک راهحل
یک گروه تحقیقاتی در زمینه آب در گزارش خود با عنوان «مزایای اقتصادی سرمایهگذاری در زیرساختهای آبی»، مزایایی را که اقتصاد کشور از تأمین مالی زیرساختهای آب دریافت میکند، ارزیابی کرده است. یافتههای آنها نشان میدهد که تأمین مالی زیرساختهای آبی، مشاغل با کیفیت بالا و اقتصاد محلی قوی ایجاد میکند. علاوه بر این، زیرساختهای آب خود محرک اصلی بهرهوری است. از تولید نیمههادی گرفته تا هتلها و رستورانها، تقریباً تمام بخشهای اقتصاد به زیرساختهای آب متکی هستند. عواقب قطعی حتی موقتی در خدمات آب و فاضلاب میتواند ویرانگر باشد. بدون خدمات قابل اعتماد آب و فاضلاب، بسیاری از صنایع مجبور به تعطیلی تولید خواهند شد. به طور مثال طی بررسیهای صورت گرفته در ایالاتمتحده یک اختلال ۸روزه در خدمات آب و فاضلاب منجر به کاهش یکدرصدی تولید ناخالص داخلی سالانه میشود و اقتصاد را در معرض خطر رکود قرار میدهد.
منابع
[۱] ASCE (American Society of Civil Engineers). ۲۰۱۳. ۲۰۱۳ Report Card for America’s Infrastructure.
[۲] Galavotti, H. ۲۰۱۵. EPA’s Stormwater Program and Improving Resiliency with Green Infrastructure. U.S. Environmental Protection Agency
[۳] ASCE (American Society of Civil Engineers). ۲۰۱۶. Failure to Act: Closing the Infrastructure Investment Gap for America’s Economic Future.
[۴] Direct effects refer to impacts on businesses involved in the design and construction of water infrastructure. Also considered are the impacts on suppliers to these businesses (indirect effects), as well as the economic activity stimulated by employee spending (induced effects).
[۵] ARONSON J, BLIGNAUT JN, MILTON SJ and CLEWELL AF (۲۰۰۶) Natural capital: The limiting factor. Ecol. Eng.
[۶] Madani, Kaveh (۲۰۱۴-۱۲-۰۱). "Water management in Iran: what is causing the looming crisis?". Journal of Environmental Studies and Sciences.
[۷] Alexander Quinn, The economic benefits of water. Hatch
[۸] BLIGNAUT JN (۲۰۰۹) Fixing both the symptoms and causes of degradation: The need for an integrated approach to economic development and restoration. J. Arid Environ.