نشریه آفتاب خاورمیانه

مریم ذوالفقار
کارشناس مدیریت ارتباطات بانک خاورمیانه

محمد صادق عرب که نام خانوادگی خود را به فاتح تغییر داد فرزند حاج محمد عرب در سال 1277 در خانواده‌ای بازرگان در یزد به دنیا آمد. در آن سال‌ها یزد درگیر خشک‌سالی و بیکاری بود و گروه‌هایی از یزدی‌ها به دنبال مکانی مناسب برای زندگی و سرمایه‌گذاری به منطقه کرج مهاجرت کردند.
محمد صادق تا سیزده سالگی در مکتب‌خانه تحصیل کرد و بعد از آن در حجره پدر که یکی از بازرگانان به نام منطقه بود به کار مشغول شد. او صبح زود به کاروانسرا می‌رفت تا چای و قند وارداتی را که از بندرعباس به یزد می‌رسید تحویل بگیرد و بعد از پرداخت کرایه، معاملات را در دفتر ثبت کند و گزارش آن‌ها را به پدرش بدهد. بعد از مدتی مسوولیت دفاتر تجارتی، صندوق تحویل اجناس به فروشنده و دریافت اقساط وام به او واگذار شد. حدود یک سال از حضورش در حجره پدر نگذشته بود که با موافقت و دریافت سرمایه اندکی از پدر وارد تجارت شد که سرمایه خود را در معاملاتی از دست داد. بعد از آن دوباره سرمایه‌ای از پدر گرفت که بخشی از آن را بر اثر حوادث غیر‌قابل پیش‌بینی جنگ جهانی اول از دست داد و به یزد بازگشت و با دختر محمد غضنفر (یکی از تجار معروف آن زمان) به نام رقیه که یکی از چشمانش را بر اثر حادثه تیراندازی از دست داده بود در سن 22 سالگی ازدواج کرد و صاحب پنج فرزند شد.
در سال 1300 تجارت بین هندوستان، زاهدان و بیرجند رونق زیادی داشت و همین موضوع باعث شد تا محمد صادق فاتح در سن 23 سالگی از یزد راهی بیرجند شود و دفتر تجاری را در آنجا راه‌اندازی کرد. بعد از 2 سال با توسعه کار به مشهد رفت و خیلی زود به یکی از تجار مهم و خوش‌نام این شهر تبدیل شد تا جایی که شرکت نفت، نمایندگی فروش نفت و بنزین خراسان را به او واگذار کرد. در 19 اسفند سال 1309 با تصویب قانون انحصار تجارت، فعالیت بازرگانان با پیچیدگی‌های زیادی همراه شد و فاتح که تا پیش از تصویب و اجرای قانون انحصار، اجناسی مثل پشم، پنبه و پوست را به عشق‌آباد صادر و قند و شکر و پارچه وارد می‌کرد مجبور شد برای ادامه کار تمامی اراضی کشاورزی، املاک و ... را بفروشد و به تهران بیاید، بعد از آن به هندوستان، ژاپن و اروپا سفر کرد و توانست از این راه معامله‌های بزرگ و پرسودی انجام دهد.
در سال 1317 و بعد از جنگ جهانی، به کرج که در آن زمان روستای فاقد امکانات بود مهاجرت کرد و آن زمین‌ها را از رضاشاه خریداری و شروع به ساخت و ساز کرد. فاتح با کمک مهندسان خارجی شروع به قطعه‌بندی زمین‌های اطراف و خیابان‌کشی آن‌ها کرد که در نهایت محله جهانشهر ایجاد شد. هنوز هم در جهانشهر درختان کهن‌سالی هستند که جهانشهر را از کرج متمایز می‌کند.
فاتح نزدیک به چهار دهه در بازار چای ایران با برند «چای جهان» فعالیت داشت. چای جهان مشهورترین و موفق‌ترین شرکتی است که محمد صادق فاتح در طول چند دهه فعالیت اقتصادی خود تاسیس کرد و بسیاری او را با همین برند می‌شناسند.
مهم‌ترین تاثیر فعالیت‌های اقتصادی فاتح، ایجاد فرصت‌های شغلی جدید در کرج بود. تاسیس هفت کارخانه و کارگاه صنعتی، موقعیت این شهر را در رتبه‌بندی مناطق صنعتی بهبود بخشید. عمده فعالیت‌های فاتح عبارتند از تاسیس «کارخانه جهان چیت» در سال 1335، «کارخانه روغن نباتی جهان» در سال 1336، «کارخانه بافندگی» در سال 1341، «کارخانه یخ‌سازی جهان» در سال 1342، «کارخانه روغن موتور جهان» در سال 1344، «سردخانه میوه جهان» در سال 1344، «کارخانجات پلاستیک‌سازی آرمه» در سال 1347 و تاسیس شرکت آبادانی جهان را می‌توان نام برد.
در سال 1347 مجموعه کارخانجات جهان نقش عمده‌ای در تولیدات صنعتی ایران داشته و جهان چیت 15 درصد تولیدات نساجی ایران و کارخانه پلاستیک‌سازی آرمه حدود یک سوم از محصولاتی چون کیسه گونی، رومیزی و پارچه‌های دکوراسیون و توری کشور را تولید می‌کرد.
از دیگر اقدامات او می‌توان به خرید دو کارخانه چای به منظور فرآوری در رامسر و لاهیجان، کارخانه بسته‌بندی چای جهان در تهران و کارخانه پشم بافی جهان در قاسم آباد تهران، احداث خوابگاه، ساخت مجتمع آموزشی، ساخت مسجد و زمین فوتبال اشاره کرد.
بنیاد خیریه فاتح در سال 1352 در جهانشهر کرج به ثبت رسید که هدف از تاسیس این بنیاد افزایش فرهنگ عمومی بود.
سرانجام فاتح در بیستم مرداد ماه سال 1353 توسط سازمان مجاهدین خلق ترور شد و بنا بر وصیتش در یکی از باغ‌های جهانشهر کرج به خاک سپرده شد. کارخانه و دارایی‌ها او در سال 1362 توقیف و در سال 1364 مصادره شد که اکثر آن‌ شرکت‌ها در حال حاضر تعطیل هستند.