نشریه آفتاب خاورمیانه

سهیل بانی

روزنامه‌نگار اقتصادی

بودجه عمرانی کشور در سال‌های گذشته، تا اندازه قابل توجهی قربانی کسری بودجه مزمن و تامین مخارج دولت شده است. در حالی‌ که آمارهای رسمی ادعا می‌کنند که در سال ۱۴۰۱، دولت با افزایش پرداخت در حوزه عمرانی به اهداف در نظر گرفته شده، دست پیدا کرده اما واقعیت اقتصادی، شک‌هایی را در این زمینه ایجاد کرده است. به این ترتیب در این گزارش سعی شده تا به دو سوال مهم پاسخ داده شود که بودجه عمرانی سال قبل در چه بخش‌هایی صرف شده است و پیش‌بینی‌ها از آینده پروژه‌های عمرانی در سال جاری از چه موضوعی حکایت دارند؟

قربانی شدن بودجه عمرانی

نظام بودجه‌ریزی در اقتصاد ایران همواره جای بحث بوده و عملکرد دولت‌ها در بودجه‌ریزی و اجرای موارد معین شده در قانون بودجه، همیشه با انتقادات بسیاری همراه بوده است. اقتصاد ایران در سال‌های اخیر پیوسته درگیر کسری بودجه‌های شدید بوده و این کسری ریشه مشکلات متعددی از جمله تورم‌های افسارگسیخته‌ در سال‌های گذشته شده است.

در سال‌های گذشته، هزینه سرمایه‌گذاری در ایجاد زیرساخت‌ها و پروژه‌های صنعتی جدید و حفظ و نگهداری از این زیرساخت‌ها که در قالب بودجه عمرانی در قانون بودجه مطرح می‌شود، قربانی اصلی کسری بودجه مزمن در اقتصاد ایران شده است. در این شرایط، منابع تخصیص یافته برای بودجه عمرانی، عملا نقش قلکی برای تامین کسری بودجه جاری را ایفا کرده است. این موضوع باعث به تعویق انداختن پروژه‌های عمرانی، تاخیر در پرداخت مطالبات پیمانکاران و تعطیلی صنایع گوناگون شده و حرکت به سوی توسعه پایدار را با مشکل مواجه کرده است.

تحقق بالای صددرصد بودجه عمرانی ۱۴۰۱

آمارها نشان می‌‌دهد که پس از سال‌ها کم‌لطفی در قبال بودجه عمرانی، وضعیت آن در سال ۱۴۰۱ به‌طور قابل توجهی بهبود یافته و شاید بتوان این سال را یکی از مهم‌ترین سال‌ها در دو دهه اخیر در حوزه عمرانی کشور دانست. در برنامه بودجه ۱۴۰۱، دولت بودجه عمرانی را بالغ بر 251 هزار و 815 میلیارد تومان در نظر گرفت که این میزان در قانون بودجه با افزایش سه درصدی به حدود 260 هزار و 116 میلیارد تومان رسید. همچنین مقایسه بودجه عمرانی تعیین شده برای سال ۱۴۰۱ با بودجه عمرانی 176 هزار میلیارد تومانی در سال ۱۴۰۰ از افزایش 43 درصدی این رقم حکایت داشت.

از سوی دیگر طبق گزارش خزانه‌داری کل کشور و سازمان برنامه و بودجه، میزان کل پرداخت‌های عمرانی دولت در سال ۱۴۰۱ معادل 273 هزار و 813 میلیارد تومان تا 312 همت بود که این رقم 105 تا 120 درصد از رقم مصوب بودجه عمرانی این سال است؛ این میزان پرداخت به معنای افزایش فوق‌العاده نسبت به پرداخت‌های عمرانی در سال ۱۴۰۰ (۱۴۰/۹۰۲ تا ۱۶۸/۶ همت) است.

به این ترتیب در حالی که در دو دهه اخیر هیچ‌گاه رقم معین شده برای طرح‌های عمرانی در بودجه به‌طور کامل محقق نشده بود، آمارهای رسمی اعلام کردند در سال ۱۴۰۱ پرداخت‌های عمرانی از رقم مشخص شده در بودجه نیز عبور کرد.

آشتی دولت با بودجه عمرانی

نکته قابل توجه دیگر در بررسی عملکرد بودجه در سالی که گذشت، افزایش نسبت بودجه عمرانی به کل بودجه، از 12.7 درصد در سال ۱۴۰۰ به 17.4 درصد در سال ۱۴۰۱ است. این رقم در حالی ثبت شد که از سال 1391 تا ۱۴۰۰ هیچ‌گاه سهم بودجه عمرانی از کل بودجه به این میزان نبوده است. به علاوه در سال ۱۴۰۱ نسبت بودجه عمرانی به بودجه جاری کشور نیز با ثبت رقم 24.7 درصد به بیشترین حد خود از سال 1391 رسید. افزایش رقم تخصیص یافته برای بودجه عمرانی در مقایسه با بودجه جاری و کل بودجه کشور شاید نشان‌دهنده این موضوع است که تبعات منفی بی‌توجهی به زیرساخت‌های عمرانی ایران، تلنگری جدی برای دولتمردان بوده و آنها را به سوی تغییر رویه‌ای مهم سوق داده است.

بودجه به داد بحران آب می‌رسد؟

بررسی بودجه ۱۴۰۱ نشان می‌دهد که بحران آب و تهدید خشکسالی در کشور باعث شده که تمرکز اصلی منابع تخصیص یافته برای بودجه عمرانی بر بهبود این مشکلات باشد؛ به این ترتیب بودجه تخصیص یافته برای منابع آبی کشور از 9.3 هزار میلیارد دلار در سال ۱۴۰۰ به 22.3 هزار میلیارد دلار افزایش یافته بود. رهگیری مسیر حرکت این بودجه نیز نشان می‌دهد که این منابع در راستای رفع تنش‌های آبی و همچنین تقویت آب‌رسانی پایدار به مناطق ضروری شهری و روستایی استفاده شده‌اند.

این سیاست سبب شد که در سال ۱۴۰۱ طرح‌های عظیمی از جمله انتقال آب سد دز به مناطق کم‌آب اهواز و دیگر شهرهای استان خوزستان به بهره‌برداری برسند. به گفته مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب خوزستان، پروژه آبرسانی دهستان جفال در سه ماه اجرا شد که با بهره‌برداری از این پروژه 34 روستای این دهستان از آب شرب باکیفیت و پایدار بهره‌مند شدند. سایر برنامه‌های به بهره‌داری رسیده در این سال نیز شامل طرح انتقال آب از سد کانی سیب به دریاچه ارومیه و آبرسانی به مناطق کم‌آب استان‌های همدان و کردستان می‌شود.

شکستن رکورد افزایش ظرفیت تولید برق

یکی دیگر از اهداف بودجه عمرانی سال ۱۴۰۱ توسعه زیرساخت‌ها و نیروگاه‌های تولید برق بود؛ حوزه‌ای به علت کمبود سرمایه‌گذاری، با قطعی‌های مکرر برق شهری و حتی برخی صنایع بزرگ مثل فولاد، پتروشیمی و سیمان مواجه بود. این قطعی‌ها نه تنها زندگی مردم و فعالیت تولید‌کنندگان دشوار می‌کرد، بلکه پیامدهای منفی دیگر از جمله وارد کردن خسارت به ماشین‌آلات صنعتی و تعدیل نیرو را در پی داشت.

این مشکلات سبب شد که حوزه برق به یکی دیگر از اهداف بودجه عمرانی سال ۱۴۰۱ بدل شود. نتیجه این اقدام نیز شکسته شدن رکورد افزایش ظرفیت تولید برق در سال گذشته بود، به نحوی که به گفته وزارت نیرو در 30 خردادماه بیش از 6 هزار مگاوات برق وارد مدار شد؛ اعلام این خبر در حالی است که در بازه زمانی سال 1392 تا ۱۴۰۰ متوسط افزایش سالانه تولید برق معادل دو هزار مگاوات بوده است. گفتنی است برای سال آینده وزارت نیرو برای افتتاح بیش از هفت هزار مگاوات نیروگاه در سال ۱۴۰۲ برنامه‌ریزی کرده که اگر این امر محقق شود، بار دیگر رکورد افزایش ظرفیت تولید برق شکسته خواهد شد.

بخش دیگری از سرمایه‌گذاری دولت در حوزه انرژی‌های تجدیدپذیر با محوریت ساخت نیروگاه‌های خورشیدی و بادی بود و به‌عنوان نمونه هفته اول بهمن‌ماه کلنگ‌زنی بزرگترین نیروگاه خورشیدی کشور (با ظرفیت 600 مگاوات) در شرق اصفهان انجام شد. بنا به اعلام مسئولان دولتی، برنامه ساخت 10 هزار مگاوات نیروگاه تجدیدپذیر در دولت سیزدهم در کوتاه‌مدت باعث افزایش ظرفیت این نیروگاه‌ها به 1000 مگاوات شده است.

پروژه‌های درمانی، نفت و گاز

برخی دیگر از پروژه‌هایی که در سال ۱۴۰۱ به بهره‌برداری رسیدند مربوط به حوزه‌های درمان، نفت و گاز و صنعت هستند.

در پروژه‌های حوزه درمان می‌توان به افتتاح بیمارستان حضرت مهدی(عج) به‌عنوان بزرگترین بیمارستان ایران با 522 تخت بستری عادی، 204 تخت بستری اورژانس و 42 تخت بستری جراحی سرپایی اشاره کرد. علاوه براین وزارت بهداشت اعلام می‌کند از شهریور ۱۴۰۰ تا اسفند ۱۴۰۱، 15 هزار تخت بیمارستانی در مناطق محروم و کم‌برخوردار راه‌اندازی شده و 16 پروژه کلینیک ویژه را تکمیل و افتتاح کرده است.

در حوزه نفت و گاز، دولت سیزدهم از پیگیری طرح‌های متعددی خبر می‌دهد که بعضی از آنها در سال‌های گذشته به دلایل متوقف مانده بودند؛ برخی از این پروژه‌های در حال تکمیل شامل طرح ال‌ان‌جی 2 میلیارد دلاری و پالایشگاه فاز 14 پارس جنوبی با همکاری شرکت‌های داخلی و خارجی می‌شود.

سال آمارهای باورنکردنی!

علی‌رغم آمارهای جذاب و حمایت برخی از رسانه‌ها، عملکرد دولت در حوزه عمرانی و فراتر رفتن از بودجه پیش‌بینی شده، منتقدانی نیز دارد. فرشاد مومنی اقتصاددان با توجه به تاثیرات فراتر رفتن از بودجه پیش‌بینی‌شده می‌پرسد: «با چه منطق و کدام افزایش ظرفیت اجرایی، بیش از ۹۰ درصد رشد در بودجه عمرانی نسبت به پیش‌بینی عملکرد سال ۱۴۰۱ صورت گرفته است؟»

بررسی کلان بودجه‌های عمرانی، شدت کاهش میزان سرمایه‌گذاری در حوزه عمرانی را بهتر مشخص می‌کند. آمارها نشان می‌دهد که سهم بودجه عمرانی از بودجه عمومی کشور در دهه 1370 حدود 45 درصد در سال 1390 30 درصد و در سال‌های 1398 تا ۱۴۰۰ به 14 تا 15 درصد رسیده و کاهش سهم حوزه عمرانی در بودجه کشور اثرات خود را در همه حوزه‌ها گذاشته است. به‌عنوان مثال سرمایه‌گذاری در صنعت برق در طی سال‌های گذشته به قدری پایین بوده که بعید است افزایش هفت هزار مگاواتی ظرفیت تولید نیروگاه‌ها در سال ۱۴۰۲ نیز، برای پاسخگویی به نیاز کشور کافی باشد.

چشم‌انداز پروژه‌های عمرانی در سال ۱۴۰۲

بودجه بخش عمرانی در سال ۱۴۰۲ معادل 327 هزار و 920 میلیارد تومان تعیین شده که این رقم در مقایسه با بودجه سال گذشته 26 درصد افزایش پیدا کرده است. در این شرایط برخی از رسانه‌های حامی دولت، پیش‌بینی می‌کنند که سال جاری، سالی پربار در بهره‌برداری از پروژه‌های عمرانی خواهد بود.

به‌عنوان نمونه، در حوزه ریل ادعا می‌شود با بهره‌برداری از چهار پروژه ریلی جدید، رکورد ساخت خطوط ریلی در کشور در طول یک سال با افزوده شدن بیش از 400 کیلومتر راه‌آهن شکسته خواهد شد. در صورت موفقیت دولت، این رقم درحالی به وقوع می‌پیوندد که متوسط ساخت سالانه خطوط ریلی در کشور از سال 1368 تا ۱۴۰۱ برابر با 200 کیلومتر بوده است.

بودجه عمرانی ۱۴۰۲ کافی است؟

به نظر می‌رسد برخی از کارشناسان اقتصادی و به‌ویژه نمایندگان مجلس شورای اسلامی، دل خوشی از بخش عمرانی بودجه سال جاری ندارند و آن را کافی نمی‌دانند. دی ماه سال گذشته عبدالجلال ایری، سخنگوی کمیسیون عمران مجلس شورای اسلامی افزایش 26 درصدی بودجه عمرانی کشور را به دلیل افزایش بیشتر هزینه‌ها ناکافی دانسته و تاکید کرد که این میزان افزایش گره‌گشای پروژه‌های عمرانی نیمه‌تمام نخواهد بود.

نماینده مردم استان گلستان در بهارستان نیز از اینکه دولت، هزینه‌های عمرانی را در اولویت آخر خود قرار می‌دهد گلایه کرده و اذعان کرد: در حال حاضر کشور با انبوهی از پروژ‌ه‌های عمرانی نیمه‌تمام روبه‌رو بوده که برای تکمیل آن‌ها به حداقل 700 هزار میلیارد تومان نیاز دارد که این رقم هر سال با افزایش هزینه‌ها رشد قابل توجهی خواهد کرد.

براساس آمارهای اعلام شده از سوی وزارت کشور، در حال حاضر بیش از ۸۰ هزار طرح نیمه‌تمام در حوزه عمرانی و صنایع کشور وجود دارد که تکمیل آنها به بیش از ۶۰۰ هزار میلیارد تومان اعتبار نیاز دارد. از سوی دیگر براساس پیش‌بینی‌ها تکمیل پروژه‌های عمرانی با وضعیت فعلی ۵۰ تا ۷۰ سال زمان می‌برد.

منابع

۱- «پروژه‌های نیمه‌تمام ۱۳۰۰ همت می‌خواهند»، روزنامه فرهیختگان

۲- «تحقق ۱۰۵ درصدی بودجه عمرانی در سال ۱۴۰۱»، شبکه اخبار اقتصادی و دارایی ایران

۳- «تحقق ۹۷ درصدی منابع و مصارف بودجه ۱۴۰۱»، ایرنا

۴- «شکست رکورد ساخت نیروگاه‌ها در سال ۱۴۰۱»، سایت معاون اول رئیس جمهور

۵- «فرشاد مومنی: جامعه نباید هزینه سیاست‌های مخرب اقتصادی را بپردازد»، انصاف‌نیوز

۶- «لایحه بودجه ۱۴۰۱ با رویکرد توسعه اقتصاد تدوین شده است»، ایرنا

۷- «واکاوی بودجه‌‌ و عملکرد عمرانی ۱۴۰۱»، فارس‌نیوز