آزادی برای توسعه؛ مسیر توسعه از دیدگاه آمارتیا سِن
منتشرشده در نشریه شماره ۳۷ آفتاب خاورمیانه - اسفند ۱۴۰۳
1403/12/19
آرین آقابیگی
پژوهشگر اقتصاد • بانک خاورمیانه
«رشد اقتصادی بدون سرمایهگذاری در توسعه انسانی، ناپایدار و غیراخلاقی است».
آمارتیا سِن
برخلاف تصور غالب از توسعه که آن را مترادف با رشد اقتصادی، رشد درآمد شخصی، پیشرفت فناوری و مدرنیزهشده میپندارد، تعریفی که آمارتیا سِن از توسعه ارائه میکند با این تعاریف محدود در تضاد است. او معتقد است بهرغم پیشرفتهای گسترده اقتصادی در قرن بیستم و نزدیک شدن ملتها به یکدیگر، خواه از راه تجارت و خواه از راه گسترش ارتباطات، محرومیتهای پرشماری مانند فقر و گرسنگی، نقض آزادیهای اولیه و مواردی از این قبیل، گریبانگیر افراد و جوامع گوناگون است. بهعقیده او چیرگی بر این مشکلات، کلید اصلی دستیابی به توسعه است. در ساختار فکری سِن، آزادی بهطور همزمان هم هدف نهایی توسعه است و هم ابزاری ضروری برای آن. بنابراین توسعه در این قالب بهمعنی رفع "ناآزادی (Unfreedom)" است؛ یعنی ایجاد شرایط برای نقشآفرینی برای افراد در جامعه، بهگونهای که آنها به افرادی آزاد، مسئول و "من مستقل1 " تبدیل شوند.
مسیر توسعه
بهعقیده آمارتیا سِن، برای نیل به توسعه که در تعریف او همان آزادی است، باید استدلالهای موافق و مخالف این نوع نگرش به توسعه را توامان در نظر داشت. براساس دو دیدگاه عام که یکی توسعه را فرآیندی خشن در نظر میگیرد و دیگری آن را فرآیندی دوستانه، اینکه توجه به یکی مستلزم نفی دیگری باشد، صحیح نیست. اگرچه تکیه به سازوکارهای بازار آزاد بهعنوان یکی از ارکان اصلی توسعه اقتصادی امری ضروری است، اما سِن استدلال میکند که پذیرش نقش بازار آزاد در اقتصاد منافاتی با حمایتهای اجتماعی و مقررات عمومی نداشته و حتی اینگونه اقدامات دولتی، میتوانند به امر توسعه سرعت ببخشند.
انواع آزادی
در دیدگاه سِن، توسعه بهمعنی گسترش آزادیهای موردعلاقه افراد است و با توجه به اینکه در بین برداشتهای عام از توسعه و اندیشههای او با توسعه بهعنوان فرآیندی دوستانه همگرایی وجود دارد، او رشد سریع تولید ملی را پیشنیاز توسعه در نظر نمیگیرد و در عوض تاکید او روی توسعه اجتماعی است. ازآنجاییکه در نگرش سِن به توسعه، به نقش انسان و آزادیهای او توجه ویژهای شده، در زمان اهدای جایزه نوبل اقتصاد عبارتی به این مضون در وصف او بیان شد: «او بُعد اخلاقی اقتصاد را به آن بازگردانده است».
برخلاف نگرش تنگنظرانه به توسعه که نقش توسعه سیاسی با مشارکت افراد و بیان نظرات مخالف را زیر سوال میبرد، سِن بر این باور است که مشارکت سیاسی یکی از اجزای لاینفک توسعه است.
سِن معتقد است انواع گوناگون آزادی از لوازم توسعه بوده که روی یکدیگر اثر متقابل دارند. او آزادی را به پنج گروه زیرعنوان آزادیهای ابزاری تقسیمبندی کرده که عبارتند از:
آزادی سیاسی (حقوق مدنی): مواردی ازجمله مردمسالاری از راه انتخابات آزاد، آزادی بیان، آزادی رسانه و درنهایت فرصت گفتوگوهای سیاسی.
فرصتهای اقتصادی: سازوکارهایی که بهوسیله آنها افراد و بنگاهها از امکان دسترسی به بازار آزاد، تجارت آزاد، آزادی جابهجایی نیروی کار و نیز تسهیلات بانکی و سایر منابع مالی در یک ساختار رقابتی برخوردار شوند و درنهایت توزیع درآمد، عادلانه باشد.
فرصتهای اجتماعی: ترتیباتی که براساس آنها افراد به آموزش همگانی، بهداشت و درمان و اینگونه امکانات دسترسی داشته باشند.
پایبندی به اصل شفافیت: آشکار بودن امور آنطور که موردانتظار مردم است؛ شفافیت امور و افشای آزادانه اطلاعات از یکسو عامل بازدارنده فساد است و از سوی دیگر موجبات افزایش اعتماد عمومی را فراهم میآورد.
سیاستهای حمایتی از اقشار آسیبپذیر: اعمال سیاستهای حمایتی مانند پرداختهای مربوط به بیمه بیکاری، پرداختهای انتقالی به تهیدستان و اینگونه سیاستهای حمایتی از سوی دولت مورد توجه قرار میگیرد.
توسعه اجتماعی مقدم بر توسعه اقتصادی
بهباور سِن مجموعه آزادیهای ابزاری روی یکدیگر تاثیر متقابل داشته و توسعه حمایتمبنا (حمایتهای اجتماعی) به توسعه رشدمبنا (رشد تولید ملی) ترجیح دارد. انتخاب روش حمایتمبنا به این معنی است که نیاز نیست ابتدا منتظر ثروتمند شدن جامعه ماند و بعد به اصلاحات سیاسی اجتماعی دست زد، بلکه برعکس، آغاز اصلاحات سیاسی و اجتماعی مانند آزادی رسانهها، گسترس آموزش و اقداماتی از این دست، میتواند عاملی در جهت رسیدن سریعتر به توسعه اقتصادی باشد. در مطالعات انجامشده از سوی سِن، مشخص شده است که در نتیجه برخی دلایل تاریخی مانند گسترش آموزش همگانی، بهداشت و درمان و اصلاحات اجتماعی در مراحل اولیه رشد اقتصادی یا حتی در جوامع کشاورزی آسیای شرقی، این کشورها مسیر آسانتری را در رسیدن به توسعه اقتصادی نسبت به کشورهای دیگر مانند برزیل، هند و پاکستان که این اقدامات را انجام نداده بودند طی کردند.2
1- برای مطالعه بیشتر در این زمینه نگاهی بیاندازید به کتاب "توسعه، آب یا سراب" به قلم دکتر محمد سعید نوری نائینی.
2- برای مطالعه بیشتر در زمینه توسعه از نگاه آمارتیا سن نگاهی بیاندازید به کتاب "توسعه یعنی آزادی" به قلم آمارتیا سِن و ترجمه دکتر محمد سعید نوری نائینی.