لرز اقتصاد از ترس جنگ
محمد کوثری
نویسنده نشریه آفتاب خاورمیانه
جنگ علاوه بر تمام مصیبتها و اثرات مخربی که بر جان و مال و روان طرفهای درگیر جنگ تحمیل میکند، میتواند اثرات جانبی عمیقی هم به طور مستقیم و غیرمستقیم بر باقی دنیا داشته باشد. از جمله مهمترین اثرات جانبی جنگ، تأثیر اقتصادی آن بر کشورهای دیگر و به خصوص شرکای تجاری کشورهای درگیر جنگ است. کشوری که درگیر جنگ میشود از یک طرف به طور معمول تولید و عرضه کمتری خواهد داشت و لذا صادرات کمتری میتواند انجام دهد و از طرف دیگر، به جز ادوات جنگی و تسلیحات، به طور متوسط تقاضا و واردات کمتری نیز خواهد داشت. این موضوع از جنبه نیروی انسانی هم قابل بررسی است، افت تولید به معنای کاهش تقاضا برای نیروی انسانی در کشورهای درگیر جنگ است و همینطور عرضه نیروی انسانی را به دلایلی مثل عدم امکان خروج از این کشورها و حتی مجروح یا کشته شدن، میکاهد. همچنین، افزایش ناامنی در یک منطقه به معنای کاهش سرمایهگذاریها در حوزههای مختلف و کاهش تشکیل سرمایه میشود که اثرات اقتصادی جنگ را به آینده نیز منتقل میکند."
علاوه بر این تأثیراتی که جنگ به خودی خود بر پیکر اقتصادها وارد میکند، به طور طبیعی برخی کشورهای همراه یا همپیمان با یک طرف جنگ ممکن است کشور مقابل را به اشکال مختلف تحت تحریم قرار دهند و به طور ارادی صادرات و واردات کالا، خدمات، نیروی انسانی یا سرمایه را به آن کشور محدود کرده و به عمق اثرات اشارهشده در بالا اضافه کنند. البته اینها تنها اشاره به برخی از ملموسترین آثار اقتصادی مرتبط با جنگ است و قطعاً موارد بسیار بیشتری را میتوان به این فهرست افزود؛ اما به هر حال طبیعی است که هرچه نقش یک کشور درگیر جنگ در اقتصاد جهان معنادارتر باشد، تأثیر جنگ بر اقتصاد سایر کشورها بیشتر و بزرگتر خواهد بود.
فساد، پاشنه آشیل روسیه قدرتمند
در ابتدای سال 2022، روسیه چهارمین اقتصاد بزرگ اروپا و نهمین اقتصاد بزرگ دنیا بر اساس تولید ناخالص داخلی بوده است. جغرافیای وسیع روسیه عامل مهمی در فعالیت اقتصادی آن است و این کشور سهم بزرگی از منابع طبیعی جهان را در اختیار دارد. روسیه یک ابرقدرت انرژی است که دارای بزرگترین ذخایر گاز طبیعی جهان، دومین ذخایر بزرگ زغال سنگ جهان، هشتمین ذخایر بزرگ نفت جهان و بزرگترین ذخایر نفت شیل در اروپا است. این کشور بزرگترین صادرکننده گاز طبیعی، دومین تولیدکننده گاز طبیعی و دومین صادرکننده و تولیدکننده بزرگ نفت دنیا نیز محسوب میشود. ذخایر ارزی روسیه پنجمین ذخایر بزرگ جهان به شمار میرود و تقریباً 70 میلیون نفر نیروی کار دارد که ششمین نیروی کار بزرگ جهان است.
همچنین، روسیه دومین صادرکننده بزرگ تسلیحات نظامی، بعد از ایالات متحده به شمار میرود. صنعت دفاعی روسیه یک صنعت بزرگ و استراتژیک برای این کشور محسوب میشود که بخش بزرگی از سرمایه و نیروی انسانی را به خود مشغول کرده است. صنعت هواپیماسازی روسیه نیز در جهان شناخته شده است که هم شامل هواپیماهای جنگی و هم غیرجنگی میشود و طبق آمار رسمی حدود 350 هزار نفر در این صنعت به نوعی مشغول هستند. علاوه بر این، خودروسازی، حملونقل، ارتباطات، خردهفروشی، ساختوساز، فناوری اطلاعات، توریسم و البته کشاورزی از جمله بخشهای اقتصادی مهم روسیه به شمار میروند تا مشخص شود اقتصاد این کشور وابستگی زیادی به یک بخش اقتصادی خاص نداشته و توانسته است با متنوعسازی محصولات استحکام و حوزههای فعالیت، پایداری خود را افزایش دهد.
البته این اقتصاد غنی و این کشور ثروتمند از لحاظ عدم شفافیت و فساد در جایگاه جالبی قرار ندارد. روسیه در سال 2021، از لحاظ شاخص ادراک فساد در بین 180 کشور جهان در جایگاه 136 قرار گرفته است که در مقایسه با تمامی کشورهای اروپایی بدترین رتبه به حساب میآید و تنها از کشورهایی مثل ایران (با رتبه 150) وضعیت بهتری داشته است.
چین به تنهایی و با اختلاف بزرگترین شریک تجاری روسیه است که سهم حدود 15 درصدی از صادرات و حدود 24 درصدی از واردات آن را به خود اختصاص داده است. پس از آن هم هلند، انگلیس، آلمان و بلاروس مقاصد اصلی کالاهای صادراتی این کشور و آلمان، آمریکا، بلاروس و ایتالیا بزرگترین صادرکنندهها به این کشور محسوب میشوند. ایران هم یکی از همپیمانان و دنبالکنندگان اصلی سیاستهای روسیه است که البته در مراودات اقتصادی آن سهم چندانی ندارد.
اوکراین؛ سبد نان اروپا
اوکراین یک اقتصاد نوظهور و نه چندان بزرگ در اروپای شرقی است. شرکتها و صنایع متعددی در اوکراین فعالیت میکنند که تنوع بسیار بالا و البته عمق و تأثیرگذاری محدودی دارند. از لحاظ مواد معدنی و ذخایر طبیعی، اوکراین یک کشور غنی به شمار میرود که حداقل بسیاری از نیازهای خود را برآورده میکند.
اما اوکراین یکی از بزرگترین تولیدکنندگان و صادرکنندگان محصولات کشاورزی در جهان است و به عنوان سبد نان اروپا شناخته میشود. کشاورزی و دامداری اوکراین نقش بسیار مهمی در تأمین مواد غذایی بسیاری از کشورها به خصوص کشورهای اروپایی دارد. مقدار قابل توجهی از خاکهای سیاه جهان در منطقه جنگلی-استپی اوکراین قرار گرفته که برای کشت چغندر قند و گندم بسیار مناسب هستند. اوکراین بزرگترین تولیدکننده روغن آفتابگردان در جهان، یکی از مهمترین تولیدکنندههای غلات و شکر و همچنین یک بازیگر تأثیرگذار در بازارهای گوشت، لبنیات، مغزها و دانههای گیاهی مختلف و همچنین عسل در دنیا محسوب میشود. اوکراین پنجمین کشور بزرگ جهان از لحاظ تولید ذرت و سومین صادرکننده بزرگ ذرت در جهان است. بررسی شرکای تجاری اوکراین هم نشان میدهد که چین باز هم بزرگترین شریک تجاری این کشور محسوب میشود. طبق آخرین آمار رسمی که متعلق به سال 2021 است، پس از چین، کشورهای لهستان، روسیه، آلمان و ترکیه در ردههای بعدی بالاترین حجم تجاری با اوکراین قرار دارند.
تأثیر جنگ روسیه و اوکراین
اگرچه هنوز هم ابعاد اثرگذاری اقتصادی و برندهها و بازندههای این جنگ از لحاظ اقتصادی مشخص نشدهاند، اما با توجه به مقدمه بالا و مختصر اشارهای که به نقش دو کشور مذکور در اقتصاد جهان شد، میتوان حداقل اثرات ملموستر و کوتاهمدتتر این جنگ بر اقتصاد جهان را تحلیل کرد. به طور کلی میتوان گفت که خطرات ژئوپلیتیک جهانی از زمان حمله روسیه به اوکراین افزایش یافته است. سرمایهگذاران، فعالان بازار و سیاستگذاران انتظار عدم اطمینان بیشتری را داشته و نقش منفی این جنگ در تصمیمگیریهای خود را بالا میدانند. به عنوان نمونهای از این نگرانیها، در گزارش اپریل 2022 چشمانداز اقتصاد جهانی صندوق بینالمللی پول، بیش از 200 مرتبه کلمه "جنگ" به کار رفته است که نشاندهنده اهمیت آن در اقتصاد این روزهای جهان است.
اقتصاد روسیه و اوکراین در نتیجه مستقیم جنگ و تحریمهای اعمال شده علیه روسیه به شدت در حال انقباض هستند. بازارهای کالا در آشفتگی به سر میبرند و بازارهای مالی از زمان آغاز درگیری بسیار بیثبات بودهاند. برخی از مطالعات برآورد کردهاند که این جنگ میتواند سطح تولید ناخالص داخلی دنیا را به طور متوسط تا 1.5 % کاهش دهد و تورم را نیز حدود 1.3 واحد درصد بالا ببرد. البته طبیعی است که این اثرات برای شرکای تجاری روسیه و اوکراین شدیدتر و معنادارتر خواهد بود؛ به خصوص کشورهایی که سهم این دو کشور در اقتصاد آنها قابل توجه است.
از دید بخشهای اقتصادی نیز، اثرات اقتصادی این درگیری بر اساس نوع صنعت ناهمگن خواهد بود. با توجه به نقش این دو کشور در اقتصاد جهانی، این جنگ نمیتواند از کانال بخش خدمات، مگر در موارد خاص، تأثیر چندانی بر اقتصاد کشورهای دیگر داشته باشد؛ اما از طرف دیگر کاهش عرضه نفت و گاز و افزایش قیمت آن در زمستان یکی از مهمترین نگرانیهای اقتصادی کشورهای جهان و به خصوص کشورهای اروپایی محسوب میشود. در کنار آن نیز، مسئله زنجیره تأمین مواد غذایی، به خصوص گندم و روغن، در بیشتر کشورهای اروپایی و حتی آفریقایی و آسیایی جدی خواهد بود. مجموعه تخریب زیرساختهای تولیدی و حملونقلی دو کشور، در کنار تحریمهای روسیه، مسدود شدن بنادر اوکراین و ناتوانی کشاورزان اوکراینی برای کار در مزارع، شرایطی را ایجاد کرده است که دولتها و کسبوکارها را ملزم میکند راههای جایگزینی برای کاهش وابستگی خود به این دو کشور پیدا کنند.