نشریه آفتاب خاورمیانه

گردآوری و ترجمه: نیلوفر رحمانیان
(روزنامه‌نگار و نویسنده نشریه آفتاب خاورمیانه)

پروژه دروازه جهانی اتحادیه اروپا
«کرونا نشانمان داد که جای‌جای دنیایمان به هم مرتبط است. به عنوان بخشی از التیام جهانی به دنبال راه‌های تازه‌ای برای ارتباط با اقصی نقاط دنیاییم بلکه آینده برایمان قابل تحمل‌تر بشود.» این جملات بخشی از صحبت‌های اورزولا فون دِر لِیِن ، رئیس کمیسیون اتحادیه اروپا در جلسه‌ای است که اتحادیه از پروژه دروازه جهان پرده برداشت.
کمیسیون اتحادیه اروپا ژوئن ۲۰۲۱ پروژه‌ی دروازه جهانی را معرفی کرد؛ پروژه‌ای که هدف آن روابط پایدار و مطمئن انسان‌ها و کره زمین بیان می‌شود. بناست که این پروژه از فشار چالش‌های جهانی بکاهد، چالش‌هایی از تغییرات اقلیمی گرفته تا بهبود نظام سلامت؛ و هم‌زمان پاسدار رقابت و امنیت زنجیره‌های تامین در سرتاسر جهان باشد. اتحادیه اروپا می‌خواهد پیرو این پروژه با تخصیص مبلغی تا سقف سیصد میلیارد یورو بین سال‌های ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۷ به توسعه‌ی زیرساخت‌های جهانی و سرمایه‌گذاری‌های بزرگ متحدانش کمک کند. سرمایه‌گذاری در زمینه‌های: دیجیتال، انرژی و اقلیمی، حمل و نقل، سلامت، آموزش و پژوهش.
این پروژه به رقیب اروپایی جاده ابریشم چین نیز مشهور است. اتحادیه اروپا طرح کلان اقتصادی خود موسوم به «دروازه جهان» را با هدف تقویت زنجیره‌های عرضه و رقابت موثر با مگاپروژه چینی طراحی کرده است.
 برخی رسانه‌ها چین را متهم به استثمار کشورهای ضعیف در قالب ارائه وام به این کشورها می‌کنند. چین وام‌‌هایی به این کشورها پرداخت می‌کند، اما کشورها توان بازپرداخت آن طبق شرایط تعریف‌شده را ندارند. چین در مقابل منابع این کشورها را غارت یا آن‌ها را وادار به پذیرش قراردادهای استعماری می‌کند. چین همواره این اتهامات را رد کرده است. اتحادیه اروپا مدعی است که مانند چین توان ارائه منابع مالی به جهان درحال‌توسعه را دارد. مقامات این اتحادیه به خبرگزاری‌ها گفته‌اند که طی سال‌های ۲۰۱۳ تا ۲۰۱۸ اتحادیه اروپا بزرگ‌ترین ارائه‌دهنده منابع مالی توسعه‌ای در جهان بوده است. آنان حتی منابع ارائه شده را بیش از مجموع سرمایه‌گذاری‌ها و منابع مالی ارائه‌شده توسط چین در قالب مگاپروژه ابریشم می‌‌‌‌‌دانند. مقامات اتحادیه مدعی‌اند که در ارائه منابع مالی به جهان درحال‌توسعه بسیار بهتر از چین عمل کرده‌اند و این شیوه را در طرح «دروازه جهانی» نیز تداوم خواهند بخشید.
بر اساس این طرح، اروپا قصد دارد در هر دو بخش زیرساخت‌های «نرم» و «سخت» سرمایه‌گذاری کند؛ سرمایه‌گذاری‌های پایدار در جهت دیجیتال کردن دنیا، حفاظت از محیط‌زیست و انرژی‌ها، بخش‌ حمل و نقل، سلامت، آموزش و پژوهش و... . رئیس کمیسیون می‌گوید که بدین ترتیب «می‌خواهیم از سرمایه‌گذاری‌های هوشمندانه در بخش زیرساخت‌های باکیفیت حمایت کنیم به طوری که به بالاترین استانداردها و قوانین و مقررات اجتماعی و محیط‌زیستی پایبند باشیم تا ضمانتی بر میدان بازی منصفانه باشد.» به طور خلاصه در این پروژه، در بازه‌ی سال‌های ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۷ برای چنین سرمایه‌گذاری‌هایی تا سقف ۳۰۰ میلیارد یورو از طرف اتحادیه اروپا در نظر گرفته شده است تا علاوه بر مقاصد و اهداف اتحادیه اروپا، به نیازها و خواست‌های سایر شرکای بین‌المللی‌اش پاسخ داده شود.
مسئول سیاست خارجه‌ی اتحادیه اروپا، جوزپ بورل ، خاطرنشان کرد که شبکه‌سازی بخش‌های کلیدی به ایجاد منافع مشترک می‌انجامد: «ظهور اروپایی قوی‌تر در دنیا به معنی پیمانی متعهدانه‌تر با شرکایمان است؛ پیمانی که ریشه‌هایی مستحکم در اصول بنیادین ما دارد. پیرو استراتژی دروازه جهانی، ما با نظرگاهمان مبتنی بر اهمیت شکل‌گیری شبکه‌ای از ارتباطات بر پایه‌ی استانداردها و قوانین و قواعد شناخته شده‌ بین‌المللی تجدید پیمان می‌کنیم؛ باشد که ضمانتی بر میدان بازی منصفانه باشد.»
بر طبق این جلسه اتحادیه اروپا به دنبال گسترش گستره‌ی ابزار اقتصادی‌اش است و از همین رو در حال بررسی امکان راه‌اندازی تاسیسات اعتباری صادرات از اروپا است که پشتیبان مقررات اعتباری موجود در بخش صادرات باشد و هم‌زمان نفوذ اتحادیه اروپا را در قالب یک کل منسجم در منطقه بیشتر کند. چنین تاسیساتی به شرکت‌های عضو اتحادیه کمک می‌کند تا میدان بازی منصفانه‌ای در بازار کشورهای طرف سوم داشته باشند و بدین ترتیب بتوانند با رقبای خارجی که قویاً مورد حمایت دولت‌هایشان هستند رقابت کنند. بدین ترتیب تاسیسات مذکور می‌تواند مشارکت شرکت‌های عضو اتحادیه را در پروژه‌های زیرساختی تسهیل کند.
گفته‌ها حاکی از آن است که اتحادیه اروپا به این طریق بنا است علاوه بر در اختیار گذاشتنِ تسهیلات اقتصادی معقول به شرکایش، با فراهم آوردنِ کمک هزینه‌ها، اعطای وام‌های کم‌بهره و ضمانت‌های بودجه‌ای به کاهش ریسک‌های سرمایه‌گذاری و تحمل‌پذیر کردنِ هرچه بیشترِ بازپرداخت بدهی‌ها کمک کند. اما قدم بعدی چیست؟ پروژه‌های دروازه جهانی به عنوان بخشی از تشکیلات «تیم اروپا» توسعه خواهند یافت. موسسات عضو اتحادیه، کشورهای عضو و موسسات مالی اروپایی به همراه شرکت‌های اروپایی و در کنار آن دولت‌ها، جامعه‌ی مدنی و بخش خصوصی در کشورهای شریک توسعه می‌یابند.
«اینترناسیونال پولیتیک» با نگاهی کلی به کشورهای اروپایی این اقدام را بررسی می‌کند و می‌نویسد: تهدیدهای بالقوه‌ی سیاست خارجه در ابتدای دولت اولاف شولز  فراوان است. گونه‌ی تازه‌ی کرونا به شبهات جهانی دامن می‌زند، بهبود وضعیت اقتصادی را به تعویق می‌اندازد، زنجیره‌ی تولید را فلج و نظم صنعتی آلمان را ویران می‌کند. روسیه کشورهای غربی همسایه‌¬اش را تحت فشار قرار داده است؛ در مرزهای اوکراین نیروهای نظامی گذاشته، کمپین‌های اطلاعات کذب راه انداخته و به قصد تضعیف مرزهای بیرونی اتحادیه اروپا، از طریق بلاروس موج‌های مهاجرتی را کنترل می‌کند. متحدان ناتو در حال آماده‌سازی تحریم‌های سیاسی و اقتصادی و دیپلماتیک هستند و سیستم پرداخت اروپایی سوئیفت یک اهرم فشار است. دموکراسی آمریکایی دارد از هم فرو می‌پاشد. فرانسه در آستانه‌ی یک انتخاب سرنوشت ساز است. باور اروپا به حکمرانی قانون تضعیف شده و لهستان و مجارستان مشغول بهره‌کشی و سواستفاده از دموکراسی‌شان هستند. از دیگر سو اروپا دیگر در حلقه‌ی ملت‌های دوست نیست و وضعیت نامتوازنی دارد. از آن سو چین هم با مانورهایش در آسمان تایوان و حملات سایبری علیه شرکت‌های غربی و سیستم‌های فناوری اطلاعات غربی، توان تصمیم‌گیری اروپا را محک می‌زند. تهدید تایوان، تهدید اقتصاد غرب هم هست چرا که اروپا به شرکت‌های های-پرفورمنس تایوان وابسته است و مستقل شدن از آن برای اروپا دست‌کم هشت سال هزینه‌ی زمانی دارد. به این‌ها همه‌گیری کرونا، تغییرات اقلیمی، موج‌های مهاجرتی، تروریسم، فساد، نگرانی‌های اتمی از چین و ایران گرفته تا هند و پاکستان را هم اضافه کنید و نگاهی هم به چالش‌های ژئواستراتژیک و نزاع بر سر قدرت اصلی و مشکلات انتقالات مالی بیندازید. غلبه بر این‌همه نه تنها نیازمند اراده‌ی سیاسی و منابع مالی است، بلکه مستلزم معماری نظام‌مند و چندوجهی و توافقات کاربردی است. بنابراین دروازه جهانی بیش و پیش از هر چیز در راستای منافع اتحادیه اروپا پی‌ریزی شده و هدف آن در آغاز مبارزه با سیاست‌های چین است.
اما آنچه اروپا ادعای رقابت با آن را دارد چیست؟ البته اتحادیه‌ی اروپا در کنار آمریکا سال‌هاست از منتقدان جدی سیاست‌های چین است، به ویژه سیاستی که چین برای اعطای وام به کشورهای گوناگون در پیش گرفته و بر اساس پژوهشی متاخر، ۱۶۵ کشور امروز مقروض چین هستند. از این جهت دروازه جهانی پیش از هر چیز مهر تاییدی است بر دغدغه‌ی غرب در برابر رشد چین. سال ۲۰۱۳ بود که چین با استراتژی «کمربند-راه چین» به قصد اتصال آسیا به اروپا و آمریکا هم از راه آبی و هم زمینی و با هدف تقویت همکاری‌های بازرگانی و سیاسی و زیرساختی و اقتصادی به میدان آمد. تا مارس ۲۰۲۰ تعداد کشورهایی که با چین تفاهم‌نامه امضا کردند به ۱۳۸ می‌رسد. به این ترتیب به نظر می‌رسد که زیر نقاب گسترش دموکراسی و امنیت اجتماعی و حقوق بشر، اتحادیه‌ی اروپا نگران وابستگی‌های حال حاضر خود هم هست. بسیاری از کشورها چه در آفریقا و چه در آسیا روابط اقتصادی بسیاری با اتحادیه دارند. سال ۲۰۱۹ در قراردادی بین اتحادیه و ۳۵ کشور آفریقایی بنا شد که بالای ۶۵ درصد از صادرات (عمدتاً) مواد خام کشورهای آفریقایی به اروپا رفته و در عوض ۷۰ درصد وارداتشان را از اروپا بگیرند.
طبیعی است که در کنار نظرگاه‌های مثبت که به استقبال ایده‌ی دروازه‌ی جهانی رفته‌اند، مخالفان و منتقدان پرشماری هم از این پروژه نوشته‌اند. برای مثال وب‌سایت آلمانی «ویرشافتس ووخه» در مقاله‌ی «پاسخ به چین: جاده‌ی ابریشمِ باریک و شرم‌آور اروپا» می‌نویسد: با این که کمیسیون اتحادیه اروپا می‌خواهد با پروژه‌ی دروازه جهانی به مصاف تفوق و تسلط چین بر جهان برود، حاصل این پروژه چیزی جز جاده‌ی ابریشمی بی‌جان نیست. البته «ویرشافتس ووخه» به نظر در این مورد موافق اخذ تصمیماتی جدی‌تر و جدل آمیزتز است: «اورزولا فون دِر لِیِن، رئیس کمیسیون اتحادیه اروپا می‌گوید که اروپا می‌بایست بیاموزد که به زبان قدرت سخن بگوید. الحق هم که همین طور است. هرچند با این ایده‌ی دروازه جهانی بروکسل نشان داد که سخن گفتن به چنین زبانی تا چه حد برای اتحادیه دشوار است. این در حالی است که کمیسیون اتحادیه اروپا می‌بایست هماوردی درخور برای جاده‌ی ابریشم چین ارائه کند. اما اروپا در عوض مواجهه‌ علنی با هژمونی چین که برنامه‌ی جدی‌ای برایش چیده، هیچ چیز در چنته ندارد؛ مگر کاریکاتور جاده ابریشم.»
البته «ویرشافتس ووخه» افزایش هزینه‌ی پشتوانه‌ی این برنامه از ۴۰ میلیارد یورو به ۳۰۰ میلیارد یورو را مبارک می‌داند. هرچند ذکر می‌کند که طبق صحبت‌ها، کمیسیون اتحادیه گفته «تا سقف» ۳۰۰ میلیارد یورو در نظر گرفته شده است و بنابراین هیچ کس به درستی نمی‌داند که آیا دولت‌ها موفق به جذب سرمایه‌ی خصوصی تا این «سقف» خواهند بود یا نه. گیریم که تنها مشکل دروازه جهانی تامین منابع مالی نیست و مسئله‌ی مهم‌تر این است که ایده‌پردازان این پروژه نسبت به مناسبات قدرت بی‌توجه‌اند. هسته‌ این پیشنهاد توسط مدیر کل حمایت توسعه ارائه شده و هم‌زمان فون در لین هم در معرفی این پروژه خاطرنشان کرد که اروپا می‌خواهد «ارزش‌هایش» را به جهان صادر کند. یاری در راستای توسعه، ارزش‌ها و صد البته استراتژی‌ها... پرواضح است که کمیسیون اتحادیه اروپا به یک باره تعداد زیادی هدف برای خود تعیین کرده و البته که بعضی از این اهداف با هم در تضادند.
اما علت این نارضایتی چیست؟ از دلایل ارائه شده توسط وزیر خارجه‌ی آلمان، هایکو ماس ، می‌توان به استفاده‌ چین از ابزار اقتصادی و مالی جهت افزایش نفوذ سیاسی اشاره کرد. از همین رو برای اروپا مهم است که جایگزین‌هایی در نظر داشته باشد. به زعم او شبکه‌های عظیم‌تر بین‌المللی نه تنها قدرت رقابت اروپا را افزایش می‌دهد بلکه از وابستگی‌های استراتژیکش می‌کاهد؛ مثلاً در رابطه با مواد خام ضروری. همان‌طور که گفته شد برای پروژه دروازه جهانی تا سقف ۳۰۰ میلیارد یورو تا سال ۲۰۲۷ پشتوانه در نظر گرفته شده است. بر طبق برنامه‌ریزی‌های صورت گرفته محل تامین حدود ۱۳۵ میلیارد یوروی این مبلغ «صندوق توسعه‌ی پایدار (EFSD+)» و ۱۴۵ میلیون یوروی دیگر از سایر موسسات مالی اروپا است.
کمیسیونر اتحادیه، یوتا اورپیلاینن  که مسئول شراکت‌های بین‌المللی کمیسیون است، می‌گوید قصد دارند بر خلاف چین، برای کشورهای دخیل در این پروژه مبالغی در نظر بگیرند. فون در لین هم تاکید کرد که نیازی نیست کشورهای شریک اتحادیه نگرانی‌ای از بابت کوه بدهی‌هایشان به اتحادیه داشته باشند چرا که به زعم او فی¬الواقع «شفافیت» بخشی از امداد اتحادیه اروپا است. او با اشاره به رقابت از سوی چین گفت: «برای همین است که این پروژه یک جایگزین واقعی است.» یکی از مسائل بر سر راه اتحادیه اروپا در این مسیر فقدان متحدان هم‌مرز است. کمیسیون اذعان کرد حدود ۳۰ میلیارد یورو از این مبلغ برای بالکان (از سمت غرب) در نظر گرفته شده است. بنا است از این مبلغ در راستای راه‌سازی و توسعه‌ی راه‌آهن استفاده شود. هدف، اتصال یک‌یک پایتخت‌های منطقه به یکدیگر و به اتحادیه اروپا است. من باب شرکای شرقی که اوکراین هم بخشی از آن‌ها است، برنامه‌هایی برای کاشت کابل ارتباطی زیردریایی در دریای سیاه در دستور کار است.
هم‌زمان با استقبال رئیس کمیته‌ی بازرگانی پارلمان اتحادیه از این پروژه با جملاتی نظیر «همکاری با مبارزه‌ی جهانی علیه تغییرات اقلیمی و فقر»، انتقاداتی هم به این طرح وارد شد؛ مثلاً مارکوس فربر می‌گوید:‌ «بخش بزرگی از این پول قرار است از برنامه‌های فعلی تامین شود و یا وابسته به سرمایه‌های خصوصی است. این ضربه اساسی نیست و ترسی به جان چین نمی‌اندازد.» هر چند بسیاری از اروپاییان از اینکه اروپا از نقش یک قدرت «فرمایشی» بیرون آمده خوشحال‌اند و این را گامی بزرگ برای قدرت‌گیری دوباره‌ی اروپا می‌دانند؛ خصوصا که وقتی صحبت اقدامات ضروری اقلیمی است، شرکت‌های تکنولوژیکی بزرگ (و آمریکایی) دنیا اعم از گوگل و فیسبوک و اپل و توییتر هم غیرمستقیم در کنار چین هدف قرار می‌گیرند. جالب که حتی کتابی هم در این باره نوشته شده: «اثر بروکسل: چطور اتحادیه اروپا بر جهان حکم می‌راند.» بنابراین عده‌ای بر این باورند که این پروژه چیزی بیشتر از رقابت با چین یا «بالاخره» به مصاف چین رفتن است؛ که راهی برای قدرت گرفتن اروپا است.
 
منابع
1. "Global Gateway: EU fördert nachhaltige Verbindungen rund um die Welt mit bis zu 300 Mrd. Euro:" <https://germany.representation.ec.europa.eu/news/global-gateway-eu-fordert-nachhaltige-verbindungen-rund-um-die-welt-mit-bis-zu-300-mrd-euro-2021-12-01_de>
2."Vom Ende des Reagierens: Deutschland in einer gefährlichen Welt:" <https://internationalepolitik.de/de/vom-ende-des-reagierens-deutschland-einer-gefaehrlichen-welt>
3."ANTWORT AUF CHINA: Europas peinliches Seidensträßchen:" https://www.wiwo.de/politik/europa/antwort-auf-china-europas-peinliches-seidenstraesschen/27855188.html
4."EU präsentiert Antwort auf Chinas Seidenstraße:" https://www.manager-magazin.de/politik/global-gateway-europaeische-union-investiert-in-infrastruktur-als-konkurrenz-zu-chinas-seidenstrasse-a-29d86873-4139-465c-b136-682c6cf9c307
5."EU macht Chinas „Neuer Seidenstraße“ Konkurrenz:" https://www.tagesspiegel.de/politik/initiative-global-gateway-eu-macht-chinas-neuer-seidenstrasse-konkurrenz/27851764.html
6."Europe vs. China: The Global Gateway Challenges the Chinese Silk Road:" https://impakter.com/europe-china-global-gateway-chinese-silk-road/
7."The Global Gateway: Response to China or Solution for a European Problem?:" https://thediplomat.com/2021/09/the-global-gateway-response-to-china-or-solution-for-a-european-problem/
8."رقیب اروپایی جاده ابریشم"
https://donya-e-eqtesad.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C-4/3824241-%D8%B1%D9%82%DB%8C%D8%A8-%D8%A7%D8%B1%D9%88%D9%BE%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%AC%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D8%A7%D8%A8%D8%B1%DB%8C%D8%B4%D9%85