مهسا مکبریان
کارشناس تست و تحلیل نرمافزار بانک خاورمیانه
نیروی کار متخصص، وجود زیرساختهای فراوان و غنی بودن ایران از نظر منابع و حمل و نقل از جذابیتهای سرمایهگذاری در ایران به شمار میرود. علیرغم این جذابیتها، هنوز سرمایهگذاران خارجی، ایران را مقصد خود نمیدانند. در این مقاله به بررسی این عدم جذابیتها پرداخته میشود.
با تعریفی از سرمایهگذاری آغاز میکنیم؛ سرمایهگذاری به معنای اختصاص دادن پول برای چیزی با انتظار سود و منافع حاصل از آن، در آینده است. سرمایهگذاری خارجی میتواند منجر به انتقال تکنولوژی و دانش فنی، بهبود روشهای مدیریت و بازاریابی، آموزش و تربیت نیروی انسانی، دسترسی آسانتر به بازارهای صادراتی و... گردد. سرمایهگذاری خارجی برای جبران کمبودهای ارزی، رونق اقتصادی، ایجاد اشتغال، دستیابی به رشد و توسعه اقتصادی مطرح میشود؛ لیکن برای یک سرمایهگذار سوددهی بالاتر، بازدهی بیشتر و ریسک کمتر از اولویتهاست. حال این سوال مطرح میشود که برای سرمایهگذار خارجی به صرفه است که در ایران فعالیت نماید؟ آیا یک سرمایهگذاری در ایران سوددهی دارد یا خیر؟ معیارهای دخیل برای تصمیم به سرمایهگذاری، در آیتمهای ذیل خلاصه میشود:
سرمایه انسانی: در کشورهای توسعهیافته نیروی کار، گران است اما در کشورهای در حال توسعه، نیروی کار ارزان وجود دارد؛ بعلاوه کشور ما نیروهای متخصص و زبده و با استعدادی را دارد که بسیار راغب هستند تا با سرمایهگذاران خارجی همکاری نمایند؛ از این طریق علاوه بر درآمد بالاتر، فرصت همکاری با نمایندگان خارجی را در کشور خود خواهند داشت.
زیرساختهای مناسب: در ایران شهرکهای صنعتی در اقصی نقاط ایران وجود دارد که میتوان از ظرفیت آنها استفاده نمود. کشور ما دارای گستره اقلیمی بالایی است که در نتیجه آن، توانایی پشتیبانی از هر نوع صنعت با هر شرایط آب و هوایی خاص را دارا است.
مواد اولیه: در ایران مواد اولیه به وفور مهیا است؛ معادن مس، زغال سنگ، نمک، آهن، مس، نقره، روی، قلع و گچ نمونهای از صدها معدن موجود در ایران هستند. به جرات میتوان گفت که در ایران ذخایر و منابع گسترده برای ایجاد و گسترش یک سرمایهگذاری وجود دارد.
سیستم حمل و نقل: راههای ارتباطی زمینی، هوایی و دریایی در کشور ما توسعهیافته است. وجود بندرها، راهآهن، دسترسی به آبهای آزاد و راههای ارتباطی با سایر همسایگان نیز میتواند از جذابیتها به شمار رود.
هزینه انرژی: هزینه انرژی در ایران نسبت به سایر کشورها بسیار پایین است. احداث کارخانه و راه اندازی صنایع، با توجه به پایین بودن هزینه انرژی در ایران بسیار مقرون به صرفه است. بهطور مثال اگر هزینه برق در ایران را 1 در نظر بگیریم، این هزینه در کشوری مانند استرالیا 177.9 است.
با وجود مزیتهای برشمرده شده، چرا ایران برای سرمایهگذار خارجی جذاب نیست؟ چه مواردی باعث میشود که سرمایهگذاران مطرح، بجای سرمایهگذاری در ایران، سرمایه خود را در اختیار سایر همسایگان قرار دهند؟
الف-تحریمها یکی از علل عمده عدم پیشرفت در زمینه اقتصادی است؛ ازلحاظ اقتصادی کشور را منزوی نموده و فعالیت را برای سرمایهگذاران با دشواری همراه کرده است.
تحریمها امکان لینک بودن بانکهای ما را با بانکهای خارجی میسر نساخته و انتقال سرمایه به راحتی مقدور نیست. در حال حاضر باید نقل و انتقالات از کانالهای غیررسمی و واسطه صورت پذیرد که امکان ریسک را افزایش میدهد. انتقال پول از کانالی امن، لازمه یک سرمایهگذاری است.
تحریمها باعث منزوی شدن ایران شده و فعالیت را برای سرمایهگذارانی که قصد همکاری دارند، دشوار کرده است. سرمایهگذارانی که از مبادی قانونی اقدام نمایند، اعم از حقیقی یا حقوقی، علاوه بر اینکه مشمول تحریمهای اصلی آمریکا خواهند شد، موجب سو سابقه آنان نیز خواهد بود.
تحریمها باعث میشود که اگر قصد سرمایهگذاری از مبادی رسمی و غیررسمی وجود داشته باشند، بیمه و ضمانتی مشمول آن نباشد. با علم بر اینکه یک سرمایهگذار باید ریسکهای سرمایهگذاری را بپذیرد، اما گاهی این ریسکها به حدی بالاست که کل سرمایه به خطر میافتد.
ب-اعتماد بحثی مهم در سرمایهگذاری است. به دلیل سو سابقه برخی کشورها در حوزههای اقتصادی و سیاسی، اعتمادی به این کشورها و سرمایهگذاران آن وجود ندارد؛ به همین دلیل با آنها بسیار محتاطانه رفتار میشود و انعطافپذیری لازم را برای آنان به کار نمیگیریم. از سویی دیگر، برخی رفتارهای سیاسی و سختگیریها باعث شده است که خوشنامی ایران برای جذب سرمایهگذار خارجی کمتر باشد و این عدم اعتماد دوجانبه را میتوان از علل عدم جذب سرمایهگذار خارجی در ایران نام برد.
ج- قوانین سختگیرانهای از لحاظ سیاسی برای سرمایهگذاران خارجی وجود دارد اما تجربه ثابت کرده است که در سختترین شرایط نیز عدهای سرمایهگذاری کرده و حتی به سودی کلان هم رسیدهاند؛ بهطور مثال در سال 2012 که تحریمهای بینالمللی علیه ایران وضع شد، بسیاری از شرکتهای اروپایی علیرغم فشارهای آمریکا، سرمایه خود را از ایران خارج نکردند. پس مشکل اصلی قوانین سخت نیست؛ مشکل عدم ثبات قوانین در کشور ماست. قوانین دارای قوام و دوام نیستند و بجای سیستم محور بودن ، فرد محور هستند و با تغییر مدیران، قوانین به کلی تغییر میکند و یا نحوه اجرای آنها تحت تاثیر قرار میگیرد. با نگاهی دیگر میتوان به این نتیجه رسید که سیاست خارجی ما بر روی تمام قوانین سرمایهگذاری ما تاثیر میگذارد. اگر روابط کشور ما با کشوری از لحاظ سیاسی، اجتماعی، فرهنگی، مذهبی و... خدشهدار شود، تمام قواعد تجاری به هم میریزد.
د-عدم ثبات ارزش پولی که منظور ارزش پول ملی در مقایسه با سایر ارزها است. در راستای جنگ روانی و نگرانیهای عمومی، تقاضا برای خرید ارز بالا رفته و موجب کاسته شدن شدید ارزش پول ملی خواهد شد. سرمایهگذاری را در نظر بگیرید که قصد فروش کالا را داشته باشد. برای جذب مشتری بیشتر تصمیم به فروش اقساطی میگیرد و کالای خود را اقساطی ارائه میدهد. چون وسیله خود را بهصورت ریالی به متقاضی تحویل میدهد، به دلیل کاهش ارزش پول ملی، در طولانی مدت، بجای سوددهی، تجارت آن دچار ضرر بزرگی میشود.
ه-در نظام بانکی برای سرمایهگذاران خارجی هیچگونه تسهیلات و مزایایی در نظر گرفته نشده است درصورتی که بانكهای معتبر خارجی با در نظر گرفتن تسهیلات ویژه و فراوانی، اعتباراتی را در اختیار آنها قرار میدهد. در كشور ما در این زمینه، تسهیلات خاصی برای انتقال ارز و فعالیت در حوزه تجارت بینالمللی وجود ندارد.
و- عدم سرمایهگذاری در بخش تبلیغات و جذب سرمایه، دلیل دیگری برای جذاب نبودن کشور ما برای سرمایهگذاران خارجی است. با معرفی و شناخت منابع و ذخایر و زیرساختهای ملی کشور به سرمایهگذاران، میتوان این بخش را گسترش داد و آباد نمود.
ز- عدم الگوپذیری از رقبا، از نقاط ضعف ما به شمار میرود. ایران نسبت به سایر رقبای منطقه، مالیات مضاعفی از سرمایهگذاران خارجی دریافت میکند. ایران برای مشاغل خدماتی سختگیری فراوانی ندارد اما در حوزه تولیدی و صنعتی، سرمایهگذار با جدیتی تمام روبروست و باید متقبل مالیاتهای سنگینی باشد. در ادامه این تصمیم نادرست، سرمایهگذاران به سایر رقبا روی آورده و یا ترجیح میدهند در حوزه خدماتی در ایران فعالیت کنند.
اهمیت و ضرورت سرمایهگذاری خارجی بر هیچکس پوشیده و پنهان نیست. این نیاز در کشور ما وجود دارد و باید آن را بهعنوان یک هدف در نظر گرفت. برای جذب و گسترش سرمایهگذاریهای خارجی ، باید مطابق با اهداف، برنامهریزی مدون برای آن صورت پذیرد؛ اقدامی کارشناسانه انجام شود تا نظارهگر مثمر ثمر بودن تلاشها باشیم.
سرمایهگذاری خارجی خود به دو بخش مستقیم و غیرمستقیم تقسیم میشود. در ابتدای کار باید این باور و نیاز ایجاد شود که برای رونق اقتصادی کشور، باید پذیرای سرمایهگذاری خارجی باشیم؛ باید این مهم را به عنوان هدف در نظر گرفته، از متخصصین و کارشناسان این حوزه بهره برده و برای آن برنامهریزی مشخصی صورت پذیرد.
در گام دوم، باید برای آن بودجه تخصیص داده شود. متناسب با بودجهای که هزینه میشود، درآمدی نیز حاصل میگردد. به عبارتی دیگر تلاش برای جذب سرمایه خارجی، نباید هزینه تلقی شود. این تخصیص بودجه، خود به نوعی سرمایهگذاری است که در کوتاه مدت (شاید) هزینه و در بلند مدت قطعا شاهد نتایج خوب آن خواهیم بود.
در گام سوم، باید مشکلات و موانع برداشته شود که این موضوع خود شامل، حذف قوانین و مقررات سخت گیرانه و زائد، انعطافپذیری در جهت سهولت پذیرش سرمایهگذار، تسهیل شرایط نقل و انتقال سرمایه در کشور، کاهش رانتها و مشکلات فرهنگی و غیره را شامل میشود.
در شرایط کنونی کشور، برای آنکه چرخ اقتصاد با سهولت به چرخه درآید، علاوه بر اینکه باید از خروج ارز از کشور جلوگیری نماییم، نیاز به سرمایهگذاری خارجی و ورود ارز نیز وجود دارد. اگر هدف جذب سرمایه و سرمایهگذار خارجی است، باید سیاستهای کلی کشور بر اساس آن چیده شود. باید این اطمینان به سرمایهگذاران داده شود که در تلاش برای کاهش ریسکها و تسهیل شرایط برای آنها هستیم. با تقویت اقدامات تشویقی، باید این اطمینان حاصل شود که قوانین تجاری کشور دارای ثبات و دوام است و تغییرات سیاسی، فرهنگی، بلایای طبیعی و ... خدشهای به آن وارد نمینماید.
منابع
۱- Rahmani, T., & Motamedi, S. (2018). The impact of foreign direct investment on capital formation, productivity and economic growth in developing countries. Quarterly Journal of Economic Growth and Development Research, 8(30), 117-132.
۲- Obukhova, A. (2018). INVESTMENT OPPORTUNITIES OF THE IRANIAN STOCK MARKET. Asia and Africa Today, 727(2), 37-40.
۳- میرزاخانی. حسن. (2012). الزامات سرمایهگذاری خارجی در سال تولید ملی، حمایت از کار و سرمایه ایرانی. مجله اقتصادی-ماهنامه بررسی مسایل و سیاستهای اقتصادی, 12(7), 93-112.
مانع سرمایهگذاری خارجی در ایران
1400/09/18