منتشرشده در نشریه شماره ۳۳ آفتاب خاورمیانه - آذر ۱۴۰۲
مریم ذوالفقار
رئیس اداره روابطعمومی بانک خاورمیانه
جعفر اخوان در سال ۱۲۸۹ در تهران به دنیا آمد. او تحصیلات خود را در تهران به پایان رساند و توانست با کمک استعداد خود در مدت زمان کوتاه به تجارت روی بیاورد. در آن زمان درآمد روبهرشد نفت و ثبات سیاسی زمینهساز فراهم کردن تسهیلات کمبهره و بلندمدت برای ایجاد واحدهای تولیدی شد که مجموع این عوامل، انگیزهای برای فعالان بخش خصوصی ازجمله اخوان ایجاد کرد تا وارد این عرصه شوند.
اخوان در دی ماه سال ۱۳۳۵، شرکت بازرگانی جیپ را در خیابان اکباتان تهران تاسیس کرده و پس از آن جیپ ویلیز و لوازم یدکی خودرو را از آمریکا وارد کرد. او در سال ۱۳۳۶ یعنی یک سال بعد از ثبت شرکت، در کیلومتر ۱۴ جاده مخصوص کرج کارخانه خود را تاسیس کرد که در سال ۱۳۳۸ به بهرهبرداری رسید. در آن زمان نیروی کار تحصیلکرده زیاد نبود و کارگران با فعالیت صنعتی آشنایی چندانی نداشتند، درنتیجه اخوان از متخصصان خارجی برای آموزش استفاده کرد. کارخانه جیپ با نیروی کار حدودا ۱۰۷ نفری خود روزانه ۲۰ دستگاه انواع جیپ دو دیفرانسیل و شش سیلندر تولید میکرد. درحالیکه سرمایه اولیه کارخانه پنج میلیون ریال بود، این سرمایه در سال ۱۳۳۸ به صد میلیون ریال افزایش پیدا کرد. تا آن زمان نمایندگیهای خارجی انواع خودرو را به کشور وارد میکردند.
اخوان در ۳۴ سالگی با فروغ الزمان دختر احمد اخوان (تاجر و نماینده مجلس) ازدواج کرد که حاصل این ازدواج چهار دختر به نامهای نسترن، یاسمن، الهه و گلنار بود.
در دهههای ۴۰ و ۵۰ با توجه به وضعیت راههای کشور که عمدتا کوهستانی و ناهموار بودند، خودروهای دو دیفرانسیل شاسی بلند مثل جیپ بهترین خودرو برای استفاده در ایران به حساب میآمد.
در سال ۱۳۳۸، اولین محصول با عنوان جیپ شهناز و بعد از آن وانت سیمرغ به بازار داخلی وارد شد و این محصولات بهمدت ۳۰ سال در سبد تولیدات شرکت جای داشتند و تا سال ۱۳۴۶ تنها محصول کارخانه به حساب میآمدند.
این شرکت توانست در سال ۱۳۴۲، امتیاز مونتاژ خودروی رامبلر را بگیرد و تعداد ۴۴۹ دستگاه به فروش برساند. در سال ۱۳۴۶ این خودرو با نام شاهین و آریا با امکانات بیشتر روانه بازار شد. با راهاندازی خط مونتاژ، واردات رامبلر در سال ۱۳۴۵ متوقف شده و در همین سال شرکت سهامی جیپ پارت با سرمایه صد میلیون ریال برای فروش لوازم یدکی جیپ و رامبلر تاسیس شد.
شرکت جیپ ایران، با شرکتهای امریکن موتورز و جنرال موتورز همکاری داشت. اخوان بعد از ۱۵ سال، در سال ۱۳۵۲ شرکت جنرال موتورز را به سرمایهگذاری مشترک دعوت کرد؛ پس از این همکاری نام "شرکت سهامی جیپ" به "شرکت جنرال موتورز ایران" تغییر پیدا کرد.
در آن زمان سیاست تنوع سریع مدلها بهجای تولید انبوه یک محصول منافع کوتاهمدت زیادی را نصیب جنرال موتورز ایران میکرد. در سال ۱۳۵۵، این شرکت که به تولید خودروی لوکس در بازار ایران معروف بود خودروی بیوک اسکای را بهعنوان اولین خودروی ۸ سیلندر لوکس روانه بازار کرد و شورلت آخرین محصول شرکت تا پیش از انقلاب بود.
جعفر اخوان از سال ۱۳۳۵ تا سال ۱۳۵۷ رئیس هیات مدیره بود. با شروع انقلاب اعتصاب ۴۵ روزه کارگران جنرال موتورز ایران فعالیت های تولیدی متوقف شد و کارگران خواستار دریافت حقوق عقبافتاده خود بودند.
روز ۳۰ آبان ۱۳۵۹ نام شرکت به خودروسازی ایران تغییر پیدا کرد و سپس در دی ماه همان سال به پارس خودرو تغییر یافت. در سالهای بعد از انقلاب سیاستهای انقباضی دولت، سقوط قیمت نفت، افزایش قیمت دلار و غیره سبب شد در سال ۱۳۷۴، تولید این شرکت به پایینترین سطح خود در طی ۳۷ سال گذشته برسد.
در سال ۱۳۸۵، با واگذاری برخی صنایع به بخش خصوصی، شرکت سایپا اکثر سهام آن را خریداری کرد و در همان زمان بود که تغییرات بزرگی از جمله تولید پراید در شرکت رخ داد.
سرانجام جعفر اخوان که پایهگذار صنعت خودرو در ایران بود در سال ۱۳۶۲ در خارج از کشور درگذشت و در همانجا به خاک سپرده شد.