منتشرشده در نشریه شماره ۴۰ آفتاب خاورمیانه - آذر ۱۴۰۴
مریم علمالهدی
روزنامهنگار اقتصادی
در شرایطی که تغییرات اقلیمی و بحرانهای زیستمحیطی، استفاده از سوختهای فسیلی را به مسالهای اخلاقی تبدیل کرده است، کشورهای نفتخیز مجبور شدهاند در سیاستهای انرژی خود بازنگری کنند. عربستان سعودی بهعنوان یکی از بازیگران اصلی بازار جهانی نفت، طی سالهای اخیر برنامهای ساختارمند برای توسعه انرژیهای تجدیدپذیر و کاهش وابستگی به منابع فسیلی تدوین کرده است. در این یادداشت به اقدامات عربستان در استفاده از انرژیهای بادی، خورشیدی و هیدروژن سبز میپردازیم.
مصرف انرژی در عربستان
دهههاست که عربستان سعودی بهعنوان نماد قدرت نفت شناخته میشود؛ کشوری که نهتنها ۱۷ درصد از ذخایر اثباتشده نفت جهان را در اختیار دارد، بلکه درآمد خالص شرکت نفتی ملی آن یعنی آرامکو در سال 2024 حدود ۱۰۶/۲ میلیارد دلار بوده است؛ این یعنی درآمد این شرکت بهتنهایی تقریبا برابر با تولید ناخالص داخلی کشور عمان در همان سال بوده است.
وضعیت فعلی بخش انرژی در عربستان اتکای تاریخی و تقریبا کامل این کشور را به سوختهای فسیلی نشان میدهد. در سال 2023 حدود 62 درصد برق عربستان از گاز طبیعی و 38 درصد از نفت تولید میشد. این آمار عربستان را به تنها کشور در گروه ۲۰ تبدیل میکند که تقریبا همه برق خود را از سوختهای فسیلی تولید میکند و سهم منابع تجدیدپذیر مانند خورشید و باد در آن ناچیز است. سهم انرژیهای تجدیدپذیر از مجموع کل انرژی خام موردنیاز برای تولید دیگر انواع انرژی مانند برق، گرمایش، سوخت حملونقل و صنعت، فقط ۰/۰۸ درصد بوده است.
علاوهبراین، مصرف داخلی انرژی در عربستان سعودی بسیار بالا است. مصرف انرژی این کشور در سال 2023 برابر با ۱۱/۶ اگزاژول بود که معادل سوختن تقریبا 600 میلیون تن نفت خام بوده است. شاید مهمتر از مصرف کل، مصرف سرانه باشد. این معیار نشان میدهد که هر فرد بهتنهایی چه میزان انرژی مصرف میکند. در سال 2023 مصرف انرژی بهازای هر نفر در عربستان تقریبا 314 گیگاژول برآورد شده است.
چالش بهرهوری در مسیر گذار
بخش مهمی از گذار انرژی، تمرکز بر بهرهوری است؛ عربستان در سال 2023 در شاخصهای نظارتی انرژی پایدار که وضعیت کشورها در زمینه سیاستها و مقررات مرتبط با انرژی پایدار را اندازهگیری میکند امتیاز 64 را کسب کرد که بهمعنای عملکرد متوسط روبهبالاست.
مرکز بهرهوری انرژی سعودی برنامه عملیاتی را برای کاهش 30 درصدی شدت مصرف برق تا سال ۲۰۳۰ تدوین کرده است. تلاشها برای بهرهوری انرژی در بخش ساختمانها دارای اهمیت هستند و اجرای تغییرات در کدهای ملی ساختمان و استانداردهای تهویه مطبوع میتواند صرفهجویی تا ۶۰ درصدی در ساختمانهای موجود و ۷۰ درصدی در ساختمانهای جدید را بههمراه داشته باشد.
چشمانداز ۲۰۳۰ عربستان یک نقشه راه بلندپروازانه برای تنوع اقتصادی، کاهش اتکا به نفت و رسیدن به پایداری است. این برنامه اهداف کمی مشخصی را در زمینه انرژیهای تجدیدپذیر و کاهش کربن تعیین کرده است. بر این اساس عربستان قصد دارد تا سال 2030 نیمی از برق خود را از منابع تجدیدپذیر تولید کند. برای دستیابی به این هدف لازم است ظرفیت تولید انرژی تجدیدپذیر افزایش پیدا کند. هدف این است که در سال پایانی چشمانداز بالغ بر ۵۸/۷ گیگاوات انرژی تجدیدپذیر تولید شود که ۴۰ گیگاوات آن از انرژی خورشیدی، 16 گیگاوات آن از انرژی بادی و ۲/۷ گیگاوات آن از انرژی حرارتی تامین شود.
مسیر سبز و انرژی پاک
عربستان بر مسائل محیط زیستی مانند کاهش انتشار کربن نیز توجه داشته تا جایی که هدف دستیابی به انتشار خالص صفر گازهای گلخانهای را تا سال 2060 هدفگذاری کرده است. این کشور در مجموع قصد دارد تا سال ۲۰۳۰ تا ۲۷۰ میلیارد دلار در پروژههای کمکربن سرمایهگذاری کند.
برای دستیابی به اهداف برنامهریزیشده در چشمانداز، تامین مالی گستردهای موردنیاز است. صندوق سرمایهگذاری عمومی عربستان بخش قابلتوجهی از این تامین مالی را بر عهده دارد. برخی از پروژههای کلانی که صندوق در تامین مالی آنها مشارکت دارد شامل پروژههای عمومی انرژی تجدیدپذیر با سرمایهگذاری حدود ۲۰۰ میلیارد دلاری، پارک انرژی ملک سلمان با جذب بیش از 2 میلیارد دلار سرمایهگذاری در حدود دو سال پس از تاسیس و پروژه نئوم با 500 میلیارد سرمایهگذاری با هدف تامین کامل انرژی از منابع تجدیدپذیر هستند.
شهر هوشمند نئوم را میتوان شاخصترین پروژه در مسیر گذار انرژی عربستان دانست که نقش مهمی در برنامههای اعلامشده این کشور برای توسعه اقتصاد هیدروژن دارد. عربستان تاکنون بیش از ۹۰۰ میلیون دلار در پروژههای هیدروژن سرمایهگذاری کرده است و قرار است در شهر نئوم، تاسیسات ۴ گیگاواتی تولید هیدروژن سبز با هزینهای بالغ بر ۸/۵ میلیارد دلار احداث کند. هدف از این پروژه، تولید ۶۵۰ تن هیدروژن سبز در روز است. هیدروژن سبز، روشی برای تولید هیدروژن است که در آن بهطور مستقیم از منابع انرژی تجدیدپذیر مانند انرژی خورشیدی و باد استفاده میشود.
از ابر و باد تا مه و خورشید
ویژگیهای جغرافیایی این کشور بهگونهای است که امکان بهرهبرداری از انرژی خورشیدی و بادی در آن بسیار بالاست. بهعنوان مثال، ظرفیت انرژی خورشیدی در این کشور تقریبا ۱۰۰۰ تراوات ساعت تخمین زده میشود که حدودا ۱۷ برابر آلمان است. این مزیت عربستان را بهعنوان یک صادرکننده رقابتی هیدروژن تبدیل میکند تا جایی که میتواند هزینههای تولید کربن را تا یک یورو بر کیلوگرم کاهش دهد. علاوهبراین، عربستان سعودی قصد دارد تا سال ۲۰۳۰، چهار میلیون تن هیدروژن آبی و سبز در سال تولید کند.
توسعه هدفمند منابع اصلی تجدیدپذیر نقطه کانونی گذار انرژی عربستان است. این کشور در یکی از بهترین نقاط جهان برای استفاده از انرژی خورشیدی قرار دارد چرا که یکی از بالاترین سطوح تابش خورشید جهان را به خود اختصاص داده است. در بخشهای مرکزی عربستان هر متر مربع از سطح زمین بهطور متوسط در طول یک سال معادل ۲۲۰۰ کیلووات ساعت برق انرژی از خورشید دریافت میکند. ظرفیت انرژی بادی نیز در مناطقی مانند عقبه، ینبع و مدینه بیش از ۲۰۰ گیگاوات برآورد شده است. سرعت متوسط باد سالانه در این مناطق بین شش تا هشت متر بر ثانیه است. انرژی بادی میتواند ۲۶ درصد از نیاز برق عربستان را تامین کند.
بهطور کلی عربستان هدفگذاری کرده است تا سال ۲۰۳۰ نیمی از ترکیب انرژی خود را از منابع انرژی پاک تامین کند که انرژی هستهای را نیز شامل میشود. عربستان در سال ۲۰۱۹ اعلام کرد قصد دارد دو رآکتور هستهای بسازد که هر یک ظرفیت سه تا چهار گیگاوات دارند و مجموعا ۱۲ رآکتور در سالهای آتی برنامهریزی شده است.
درسهایی برای گذار از ناترازی
عربستان سعودی در سایه سلطه نفتی که تقریبا 24 درصد از تولید ناخالص داخلی عربستان را تشکیل میدهد، برنامه بلندپروازانه چشمانداز 2030 مسیر گذار انرژی را تعریف کرده است. تغییرات انرژی تجدیدپذیر فرصتهایی را برای ایجاد شغل و رشد اقتصادی فراهم میکند تا جایی که برآورد میشود 137 هزار شغل جدید بهواسطه گذار انرژی ایجاد شده و به تولید ناخالص داخلی عربستان ۵۱ میلیارد دلار اضافه شود.
این برآوردها را میتوان بهعنوان تنوعبخشی به اقتصاد غیرنفتی تعبیر کرد که در چشمانداز 2030 نیز با تعیین اهدافی مانند افزایش سهم بخش خصوصی در تولید ناخالص داخلی از ۴۰ درصد به ۶۵ درصد، افزایش سهم سرمایهگذاری مستقیم خارجی از تولید ناخالص داخلی از ۳/۸ درصد به ۵/۷ درصد و افزایش سهم صادرات غیرنفتی در تولید ناخالص داخلی بدون نفت به ۵۰ درصد عنوان شده است.
برنامهریزی عربستان برای حذف نفت از اقتصاد خود و تعریف جایگاهی جدید در بازار انرژی جهان، میتواند درسهایی برای کشور ما داشته باشد. اقتصاد ایران در پیوند قوی با بخش نفت قرار دارد اما بهرهگیری از تابش شدید خورشید و استفاده از مزیت جغرافیایی میتواند در کنار تخصیص هدفمند منابع صندوق توسعه ملی به پروژههای تجدیدپذیر، گامهای نخست در مسیر گذار انرژی تلقی شود. علاوهبراین، بهرهوری انرژی نیز باتوجهبه وضعیت ناتراز انرژی میتواند با اقداماتی همچون اصلاح بازار انرژی و بازنگری در سیاستهای یارانه انرژی، بخشی از نقشهراه گذار انرژی کشورمان باشد.