منتشرشده در نشریه شماره ۳۵ آفتاب خاورمیانه - تیر ۱۴۰۳
نیما نجفلی
کارشناس اداره فناوری اطلاعات بانک خاورمیانه
زمانی که با اختراع موتور بخار، دستگاهها توانستند وظایف موجودات زنده را برعهده بگیرند، ماشینی شدن صنایع شروع شد؛ کارفرمایانی که تا دیروز، باید چندین جوان قدرتمند را قانع میکردند تا برای آنها کار کنند، کمکم توانستند با کارگران کمتر، کسبوکار خود را بهشدت گسترش دهند. از سوی دیگر، درحالیکه توان جسمانی و زور بازو، رفتهرفته اهمیت کمتری پیدا کرد، استعداد ذهنی و قابلیتهای محاسبه، هوش و ارتباطات انسانی، هرچهبیشتر مهم شد. این تشبیه تاریخی، شاید نقطه آغاز خوبی برای ترسیم آینده کسبوکارها پس از گسترش هوش مصنوعی باشد.
انقلاب هوش مصنوعی
حداقل از زمان تیلور و فورد، افزایش بهرهوری و کاهش هزینهها، بهدرستی، یکی از دغدغههای مدیران بوده است؛ در شرایط کنونی نیز، مدیران شرکتها با توجه به وظایفی که در قبال ذینفعان دارند، باید با استفاده گسترده از هوش مصنوعی، به کاهش زمان و هزینه وظایف کارکنان خود کمک کنند.
در یک تقسیمبندی کلی، میتوان پیشبینی کرد، مشاغل گوناگون در دو سطح از گسترش هوش مصنوعی تاثیر بگیرند:
برخی مشاغل، با استفاده از هوش مصنوعی آسانتر میشود، اما همچنان در اختیار کارکنان انسانی میمانند.
برخی مشاغل، بهاندازه قابلتوجهی توسط هوش مصنوعی اشغال شوند و یک اپراتور و ناظر انسانی، کار چندین کارشناس کنونی را با کمک هوش مصنوعی ایفا کند.
در ادامه به هر دو گروه این مشاغل میپردازیم.
شغلهای انسانی
در میان تحولات گستردهای که هوش مصنوعی به ارمغان آورده است، برخی شغلها هستند که بهدلیل پیچیدگیهای انسانی، تخصصی و ابعاد عاطفیشان، احتمال کمتری دارد که بهطور کامل توسط هوش مصنوعی جایگزین شوند. این شغلها معمولا به مهارتهای ارتباطی عمیق، تحلیلی و خلاقانه بالایی نیاز دارند که هوش مصنوعی نمیتواند بهطور کامل شبیهسازی کند. برخی از این مشاغل، بهتفکیک حوزههای فعالیت، عبارتند از:
1. آموزش
معلمان، مربیان و استادان: نقش معلمان و مربیان فراتر از انتقال دانش بوده و آنها الهامبخش، مشاور و راهنمای دانشآموزان هستند. تعاملات انسانی و احساسی که در فرآیند یادگیری وجود دارد، توسط هوش مصنوعی قابل جایگزینی نیست. پژوهش: اگرچه هوش مصنوعی میتواند اطلاعات را گردآوری و تحلیل کند، اما توان داوری این تحلیلها را ندارد.
2. مدیریت سرمایه انسانی
سیاستگذاری: هوش مصنوعی نمیتواند در جایگاه سیاستگذاری برای شرکتها و سازمانها قرار بگیرد، چرا که این کار نیازمند تصمیمگیریهای اخلاقی با توجه به مسئولیتهای مجموعه در قبال ذینفعان و جامعه است.
مدیران: رهبری و مدیریت انسانها نیازمند درک عمیق از رفتار انسانی، انگیزش و توانایی حل تعارض است که اغلب فراتر از تحلیلهای خطی و قواعد برنامهریزی شده است؛ از سوی دیگر نیز، انسانها به هوش مصنوعی بهعنوان ابزار نگاه میکنند و حاضر نیستند از ابزارهای آن، بهعنوان بالادست خود، فرمانبرداری کنند.
کارشناسان سرمایه انسانی: وظایفی مانند استخدام، نگهداشت نیروی انسانی و مدیریت تعارضات، به تواناییهای درک عمیق از نیازها و حالات روحی کارکنان بستگی دارد. کارکنان نیز در شرایط ملتهب، توقع دارند با شنوندهای صحبت کنند که توانایی همدلی و همدردی داشته باشد.
3. درمان
مشاوره روانشناسانه: هوش مصنوعی این قابلیت را دارد که تحلیلی علمی و با توجه به پایگاه دادههای خود، از رفتارهای انسانی ارائه دهند. با این حال، جدا از بینش انسانی که روانکاوان و روانشناسان دارند، پذیرش توصیههای آنها برای مراجعان، بیشتر از توصیههای یک ماشین است.
جراحی: با وجود پیشرفتهای فناوری در پزشکی، تصمیمگیریهای لحظهای، دقت و مهارتهای بین فردی جراحان اغلب بر اساس تجربه و دانش عمیق پزشکی است. رباتهای مجهز به هوش مصنوعی میتوانند دقت جراحان را بالا ببرند، با این حال یک انسان باید در اتاق عمل تصمیماتی بگیرد که ممکن است انتخابی خلاقانه بین بد و بدتر باشد.
پرستاری: انواع مشاغل پرستاری (از پرستار کودک تا پرستار سالمندان و پرستاری در بیمارستان) حتی درصورتیکه رباتهای هوشمند وجود داشته باشد، لازم است توسط انسانها صورت بگیرد؛ ناتوانی از همدردی و نگرانی از اینکه مبادا رایانه، تصمیمی سنگدلانه و خونسرد در قبال یک شخص بیمار بگیرد، باعث میشود که انسانها این ماشینها را از بعضی موقعیتها دور نگه دارند!
4. هنر و خلاقیت
پیشرفت فناوری تا کنون نیز کار هنرمندان را بسیار آسانتر و سریعتر کرده است؛ با این حال، از آنجا که ارزش مرموز و منحصربهفرد هنر، فراتر از تولید یک متن، تصویر یا آواست، بنابراین به نظر میرسد در آینده نیز جایگاه هنرمندان محفوظ بماند.
5. مشاغل قانونی و انتظامی
این مشاغل به تفکر نقادانه، توانایی برقراری ارتباط عمیق با انسانها و درک پیچیدگیهای قانونی و قضاوتهای اخلاقی و تصمیمگیری حیاتی، وابستهاند.
6. حرفههای مهارتی
از تعمیر و نگهداری تجهیزات رایانهای تا نصب کاغذ دیواری، کاشیکاری و حتی نظافت، از مشاغلی هستند که از نفوذ هوش مصنوعی در امان هستند.
این مشاغل نشاندهنده این حقیقت هستند که با وجود پیشرفتهای قابلتوجه در فناوری، بخشهایی از بازار کار همچنان به تعاملات انسانی، قضاوتهای اخلاقی و تواناییهای خلاقانه وابسته خواهند بود.
ماشین بهجای انسان
پیشرفتهای هوش مصنوعی و خودکارسازی بهطور چشمگیری نقشهای شغلی مختلف را دگرگون کرده و در برخی موارد جایگزین نیروی کار انسانی شدهاند. این تغییرات در زمینههای متعددی مشاهده میشود:
1. کارشناسان ارتباط با مشتریان
با توجه به اینکه نیازها و سوالات بسیاری از مشتریان با یکدیگر یکسان بوده و پاسخی که کارشناس به یکی میدهد، قابلاستفاده برای بسیاری از مشتریان دیگر نیز هست، چتباتهای هوش مصنوعی میتوانند در اینجا جایگزین انسانها شوند. درحالیکه هر کارشناس انسانی، در هر لحظه فقط میتواند پاسخگوی یک مشتری باشد، چتباتها میتوانند در هر ساعت شبانهروز همزمان با هزاران نفر چت یا حتی گفتگوی تلفنی (با شوخی و تقلید صمیمیت) داشته باشند.
2. بازاریابان و کارشناسان فروش
هوش مصنوعی میتواند با استفاده از پایگاههای داده غنی خود، بازاریابی دقیقی با توجه به نیازهای مشتریان انجام داده و بهترین محصول را با توجه به نیازهای آنها، پیشنهاد دهند.
3. مسئولان پذیرش و سفارش
هوش مصنوعی در هتلها، رستورانها و کسبوکارهای مشابه میتواند جایگزین مسئولین پذیرش شده و در هر ساعت شبانهروز، آنها را راهنمایی کند.
4. حسابداران، دفترداران و بایگانها
خودکارسازی و یکپارچهسازی فرآیندهای خرید، فروش، جذب نیرو و غیره، سامانههایی را ایجاد میکند که بسیاری از فرآیندهای حسابداری مانند ثبت سند، ثبت چک و غیره، در آن بینیاز از کارشناسان انسانی رخ میدهد.
5. تحقیق و تحلیل
هوش مصنوعی بهینهسازی فرآیندهای تجزیه و تحلیل دادهها را ممکن ساخته و به شناسایی اطلاعات جدید کمک میکند، بدون نیاز به دخالت انسان.
6. برخی رانندگان و متصدیان حملونقل
ماشینهای خودران میتوانند وظیفه حمل بار برای مسیرهای طولانی و محمولههای خطرناک را برعهده بگیرند. دستگاههای مشابه با کمک رباتها میتوانند در انبارها، وظایف کارگران را برعهده گرفته و فرآیندهای بارگیری و بارگذاری را بهینه کنند.
7. بیمهگران
خودکارسازی دادهها را تجزیه و تحلیل کرده و از این دادهها در فرمولهای بیمهگری استفاده میکند، که این ممکن است تعداد بیمهگران مورد نیاز را کاهش دهد.
8. کارگران کارخانهها و انبارها
رشد هوش مصنوعی با همکاری پیشرفت رباتیک، امکان این تغییرات نشاندهنده گستردگی و تاثیر عمیق هوش مصنوعی و خودکارسازی بر بازار کار هستند، و نیاز به بازآموزی و تطابق نیروی کار را برجسته میسازند.
ویرانگری هوش مصنوعی
بر اساس گزارشهای مختلف، پیشبینیها نشان میدهد که هوش مصنوعی میتواند تاثیرات گستردهای بر بازار کار داشته باشد. بانک سرمایهگذاری گلدمن ساکس اعلام کرده است که هوش مصنوعی قادر است شغل حداقل ۳۰۰ میلیون نفر را برعهده بگیرد، که این تعداد شغل تقریبا یک چهارم وظایف کاری در آمریکا و اروپا را شامل میشود.
علاوه بر این، مطالعات نشان میدهند که حدود دوسوم از شغلها در آمریکا و اروپا تا حدی در معرض خودکارسازی هستند و تقریبا یکچهارم شغلها میتوانند کاملا توسط هوش مصنوعی انجام شوند. این پدیده نهتنها وظایف کاری کممهارت و تکراری را تحت تاثیر قرار میدهد بلکه کارمندان با تحصیلات عالی و درآمدهای بالاتر نیز تحت تاثیر قرار میگیرند.
فوربز و مطالعه مشترک از دانشگاههای امآیتی و بوستون پیشبینی کردهاند که هوش مصنوعی تا سال ۲۰۲۵ ممکن است تا دو میلیون کارگر تولیدی را جایگزین کند. همچنین، موسسه جهانی مککینزی گزارش میدهد که تا سال ۲۰۳۰، حداقل 14 درصد از کارمندان در سراسر جهان ممکن است به دلیل دیجیتالسازی، رباتیک و پیشرفتهایی در هوش مصنوعی، نیاز به تغییر شغلهای خود داشته باشند.
تاثیر این تغییرات بر اساس جنسیت متفاوت است؛ زنان ممکن است بهدلیل حضور بالاترشان در وظایف دفتری و سایر عملکردهای اداری در کوتاهمدت در معرض خطر بیشتری از خودکارسازی قرار داشته باشند. مردان نیز بیشتر در درازمدت تحت تاثیر قرار خواهند گرفت زیرا وسایل نقلیه خودران و دیگر ماشینها بسیاری از وظایف دستی را که سهم بیشتری از اشتغال دارند، جایگزین خواهند کرد.
همگام شدن با تغییرات
همانطور که با تشبیه به انقلاب صنعتی شروع کردیم، لازم است به این نکته اذعان کنیم که مشابه آن تغییر، گسترش هوش مصنوعی نیز شغلهای جدیدی در حوزه فناوری اطلاعات ایجاد خواهد کرد. برخی ملزومات این شغلها عبارتند از:
1. افزایش آشنایی عمومی
اطلاع از قابلیتهای ابزارهای هوش مصنوعی و حتی زیرساختهای فناورانه آنها، مزیت رقابتی خوبی برای بازار کار خواهند بود. شرکت در دورههای تخصصی میتواند به کسب این دانش کمک کند.
2. افزایش مهارتهای فنی
یادگیری زبانهای برنامهنویسی مانند پایتون، آر یا جاوا که برای توسعه هوش مصنوعی ضروری هستند. مهارت در کار با پلتفرمهایی مانند تنسورفلو (TensorFlow) یا پایتورچ (PyTorch) میتواند به شما در انجام پروژههای هوش مصنوعی کمک کند.
3. کسب تجربه عملی
شرکت در پروژههای مرتبط با هوش مصنوعی، خواه بهصورت داوطلبانه یا از طریق کارآموزیها، میتواند تجربه عملی ارزشمندی را در رزومه شما اضافه کند.
4. آگاهی از روندهای جدید
مطالعه و تحلیل روندهای جاری و پیشبینیهای آینده در صنعت هوش مصنوعی میتواند به شما کمک کند تا فرصتهای شغلی پنهان را شناسایی کنید و بهتر برای آنها آماده شوید.
5. توسعه مهارتهای نرم
مهارتهایی مانند حل مساله، تفکر انتقادی، کار تیمی و ارتباط موثر میتوانند شما را از سایر متخصصان هوش مصنوعی که تنها بر مهارتهای فنی تمرکز دارند، متمایز سازند. علاوه بر مهارتهای فنی، مهارتهای نرم مانند حل مساله، تفکر انتقادی، ارتباط مؤثر و کار تیمی از اهمیت بالایی برخوردار هستند. هوش مصنوعی قادر به انجام بسیاری از وظایف تکراری است، اما تواناییهای بینفردی و خلاقانه هنوز در انحصار انسانهاست.
6. افزایش انعطافپذیری
با توجه به تغییرات سریع در فناوری و بازار کار، انعطافپذیر بودن بسیار مهم است. آماده باشید تا مسئولیتهای جدید را بپذیرید و حتی ممکن است لازم باشد مسیر شغلی خود را تغییر دهید تا با تغییرات صنعت هماهنگ شوید.
7. مشارکت با فناوریهای موجود
آغاز کار با فناوریهایی که در دسترس شما هستند، مانند دستیارهای صوتی و برنامههای مبتنیبر هوش مصنوعی که در تلفنهای همراه و ابزارهای روزمره شما وجود دارد، میتواند به درک بهتر و عملی از هوش مصنوعی کمک کند. با تمرکز بر این موارد، شما نهتنها قادر خواهید بود خود را برای فرصتهای جدید در عرصه هوش مصنوعی آماده کنید، بلکه میتوانید نقش فعالی در شکلدهی آینده فناوری و تاثیر آن بر جامعه داشته باشید.
8. تخصص در حوزه خاص
داشتن تخصص در یک حوزه خاص میتواند شما را در بازار کار متمایز کند. با توجه به گسترش هوش مصنوعی، تخصصهایی مانند تجزیه و تحلیل داده، امنیت سایبری یا مدیریت پروژههای فناوری میتواند ارزشمند باشد.
وظایف مدیران کسبوکارها
همانطور که پیشتر اشاره شد، استفاده از هوش مصنوعی یکی از وظایف مدیران برای کاهش سرعت و هزینههاست؛ با این حال، تغییر مدل کسبوکار شرکتها، ممکن است به بیکار شدن بخش قابلتوجهی از کارکنان کنونی و کاهش فرصتهای شغلی برای جویندگان کار منجر شود.
از بنگاههای تجاری نمیتوان توقع داشت برخلاف تعهد به ذینفعان خود، مشاغلی را حفظ کنند که میتوان خودکارسازی کرد و افرادی را استخدام کنند که شرکت به آنها نیاز ندارد؛ با این حال نتایج زیانبار و فاجعهآمیز بیکاری گسترده نیروها، مسئولیت اجتماعی این شرکتها را سنگینتر میکند. از سوی دیگر، با توجه به شناخت عمیقی که کارکنان فعلی از روند فعالیت شرکت و وظایف آن دارند، تجهیز آنها به مهارتهای هوش مصنوعی بسیار کمهزینهتر از استخدام نیروهای جدیدی است که صرفا دانش فنی داشته و از ویژگیهای خاص شرکت موردنظر، آگاه نیستند. اقدامات زیر برای کاستن از بار انقلاب ناگریز هوش مصنوعی، مفید به نظر میرسد:
1. توجه به خلاقیت انسانی
همین حالا نیز هوش مصنوعی میتواند نقاشیهای خیرهکننده، تصاویر واقعگرایانه و متنهای نسبتا جذاب خلق کند و برای شرکتها از کپیرایترها و طراحان، هزینه بسیار کمتری دارد. وظیفه مدیران آن است که در آینده، همچنان از کارشناسان هنرمند استفاده کنند که آثاری فراتر از محصولات خام هوش مصنوعی تولید کنند.
2. آموزش درون سازمانی
شرکتها میتوانند با استفاده از نیروهای خود یا متخصصین بیرونی، دورههای عمومی یا تخصصی هوش مصنوعی را برگزار کنند. همچنین درصورتیکه کارکنان بدانند، نفع کوتاهمدت و مشخصی برای فراگیری هوش مصنوعی دارند، انگیزه بسیار بیشتری برای آشنا شدن، پیدا خواهند کرد.
3. امکان تغییر تخصص
کارکنان باتجربه، با شناختی که از روندها و شرایط شرکت خود دارند، سرمایههای ارزشمندی هستند که بهآسانی نمیتوان آنها را جایگزین کرد. در دوره تحول آتی، مدیران میتوانند زمینه آموزش و بهکارگیری نیروها در شغلهای دیگر در داخل مجموعه را فراهم کنند.