منتشرشده در نشریه شماره ۴۲ آفتاب خاورمیانه - تیر ۱۴۰۵
باقر قائدی
در پی آسیب به زیرساختهای حیاتی کشور در خلال جنگ چهلروزه بسیاری از صنایع کشور از جمله فولاد و پتروشیمی خسارت دیدند. در سالهای اخیر که تحریمهای اقتصادی عمدتا بر فروش نفت ایران متمرکز بوده، دو صنعت مذکور نقش ارزشمندی در صادرات کشور ایفا کردهاند. در این یادداشت به جوانب آسیب این صنایع میپردازیم.
اهمیت صنایع فولاد و پتروشیمی
در سال 1403، صنعت فولاد ایران با تولید حدود 30 میلیون تن در جایگاه یازدهم جهان قرار گرفت و با صادرات 6 میلیارد و 600 میلیون دلاری، حدود 2/11 درصد از صادرات غیرنفتی کشور را به خود اختصاص داد. همچنین صنعت پتروشیمی با سهم 43 درصدی از صادرات غیرنفتی، یکی از مهمترین منابع ارزآوری کشور محسوب میشد.
این دو صنعت، تامینکننده بخش مهمی از مواد اولیه صنایع داخلی هستند و از جایگاه راهبردی در اقتصاد کشور برخوردارند. صنعت پتروشیمی همچنین با اشتغال مستقیم 120 تا 150 هزار نفر و ایجاد حدود 170 هزار شغل بهازای هر یک میلیون تن خوراک تحویلی به صنایع پایین دستی، نقش مهمی در اشتغال و توسعه زنجیره تولید کشور ایفا میکند.
صنعت فولاد در جنگ
در پی حمله به شرکتهای فولاد مبارکه اصفهان، فولاد خوزستان و فولاد سفیددشت چهارمحالوبختیاری، بخش قابلتوجهی از تولید فولاد و مواد اولیه موردنیاز این صنعت با اختلال مواجه شد. براساس آمارهای سال 1403، میزان تولید فولاد شرکت فولاد مبارکه اصفهان حدود 9/8 میلیون تن و تولید فولاد شرکت فولاد خوزستان حدود 1/3 میلیون تن بوده است. براساس سهم این شرکتها در تولید ملی، در پی حمله اخیر حدود 7/39 درصد از کل تولید فولاد کشور بهصورت مستقیم با اختلال مواجه شده است. حجم تولید فولاد این دو شرکت در دوماهه نخست سال 1405 نسبت به ماه مشابه سال گذشته حدود 80 درصد کاهش یافته که نشاندهنده اختلال گسترده در روند تولید و فعالیت عملیاتی این شرکتهاست.
صنعت پتروشیمی در جنگ
آسیب واردشده به صنعت پتروشیمی از سه مسیر اصلی صورت گرفت. در درجه اول، به بخشی از مجتمعهای اصلی این صنعت بهصورت مستقیم حمله شد. پتروشیمیهای پردیس، نوری، بوعلی، بندرامام، کارون، زاگرس، بوعلی سینای شیراز، اروند، امیرکبیر، تندگویان و برخی دیگر از پتروشیمیها در این جنگ مستقیما موردحمله واقع شدند. در فروردین ماه سال 1405 پتروشیمی نوری با کاهش 1/95 درصدی در تولید محصولات در مقایسه با فروردین 1404، یکی از بیشترین کاهشهای تولید را در میان شرکتهای پتروشیمی موردبررسی در بازار سرمایه به ثبت رسانده است؛ تولید ماهانه شرکتهای موردبررسی نسبت به فروردین 1404 بهطور متوسط 8/72 درصد کاهش داشته است.
آسیب به تولید گاز
در جنگ اخیر فازهای 3، 4، 5 و 6 پارس جنوبی نیز هدف حمله قرار گرفتند. این چهار فاز در مجموع حدود 19 درصد از ظرفیت تولید پارس جنوبی را
در اختیار دارند که خود میدان با 24 فاز فعال بهتنهایی بیشاز 77 درصد از تولید گاز طبیعی کشور را در اختیار دارد. اطلاعات شفافی درخصوص کاهش تولید در این چهار فاز پارس جنوبی در دسترس نیست اما درصورت آسیب گسترده به این بخشها، انتظار میرود ناترازی انرژی کشور تشدید شده و محدودیت عرضه گاز، آثار قابلتوجهی بر صنایع انرژیبر و بهویژه صنعت پتروشیمی برجای بگذارد. باید توجه داشت که گاز طبیعی هم بهعنوان منبع انرژی در مجتمعهای پتروشیمی کاربرد دارد و هم مهمترین ماده اولیه (خوراک) این صنعت است.
آسیب به نیروگاهها
در جریان حملات به صنعت پتروشیمی، نیروگاه فجر خلیج فارس با ظرفیت تولید یکهزار و 498 مگاوات، نیروگاه مبین انرژی خلیج فارس با ظرفیت 863 مگاوات و نیروگاه دماوند انرژی عسلویه با ظرفیت
648 مگاوات هدف قرار گرفتند. این نیروگاههای تولید برق، بخش مهمی از نیاز صنایع پتروشیمی به بخار، اکسیژن و ازت را نیز تامین میکردند؛
به همین دلیل آسیب واردشده به این زیرساختها آثار گستردهای فراتر از محدودیت در تامین برق ایجاد کرده و کل فرآیند عملیاتی مجتمعهای پتروشیمی را تحتتاثیر قرار داده است.
از سوی دیگر این نیروگاههای تامین برق مناطق ویژه پتروشیمی ماهشهر و پارس را برعهده دارند که سرجمع حدود 9/76 درصد از ظرفیت صنعت پتروشیمی ایران را در اختیار دارند. آمارها حاکی از آن است که این دو نیروگاه در فروردین ماه سال 1405 نسبت به ماه مشابه سال گذشته درمجموع حدود 4/62 درصد کاهش تولید برق و 2/72 درصد کاهش تولید بخار آب داشتهاند.
هزینه و مدت زمان بازسازی
صنعت فولاد کشور برای بازگشت به جایگاه پیش از جنگ در تولید و صادرات به حداقل ۲ تا ۳ سال زمان نیاز دارد.
مهمترین پیامد این تحولات آن است که این صنعت که پیش از این یکی از مهمترین بخشهای صادرات غیرنفتی و تامینکننده
منابع ارزی محسوب میشد، اکنون با نیاز به واردات محصولات فولادی مواجه شده است. در نتیجه کاهش تولید، توقف صادرات و افزایش واردات، برآورد میشود حدود 9 تا 10 میلیارد دلار کسری در منابع ارزی کشور ایجاد شده باشد.
در صنعت پتروشیمی دامنه تخریب و زمان و هزینه بازسازی بهمراتب بیش از صنعت فولاد است.
در بدبینانهترین سناریو، یعنی ترکیب تخریب گسترده با استمرار تحریم، ممکن است برخی واحدها برای سالها با ظرفیت ناقص فعالیت
کنند و بازگشت کامل به ظرفیت پیش از بحران، بیش از ۷ سال زمان لازم داشته باشد؛ در مجتمعهای پتروشیمی، راهاندازی مجدد شبکه بخار و "یوتیلیتی" بسیار پیچیدهتر از بازسازی یک نیروگاه برق است.
از سوی دیگر بازسازی زیرساختهای آسیبدیده پارس جنوبی فرآیندی بسیار پرهزینه و زمانبر خواهد بود. برآوردها نشان میدهد هزینه ساخت هر فاز این میدان حدود پنج تا هفت میلیارد دلار است و حتی در بهترین شرایط شامل نبود تحریم، دسترسی کامل به فناوری و وجود منابع مالی کافی، تکمیل هر فاز حداقل پنج سال زمان نیاز دارد.
بنابراین اگر تنها تولید برق صنعت پتروشیمی را درنظر داشته باشیم براساس گزارشهای منتشرشده توسط آژانس بینالمللی انرژی، هزینه بازسازی آنها حدود 7/2 میلیارد دلار تا 2/4 میلیارد دلار برآورد میشود؛ اما در واقعیت این سه مجموعه صرفا نیروگاه برق نیستند، بلکه مجتمعهای یوتیلیتی پتروشیمی هستند که علاوهبر برق، بخار آب،
آب صنعتی، اکسیژن، نیتروژن و سرویسهای جانبی صنایع پتروشیمی را تامین میکنند. به همین دلیل هزینه بازسازی آنها بهمراتب بیشتر از یک نیروگاه عادی سیکل ترکیبی است. بنابراین با افزایش سایر بخشها هزینه بازسازی آنها حدود 4/5 میلیارد دلار تا 2/7 میلیارد دلار و با فرض تداوم تحریمهای اقتصادی، افزایش هزینههای مبادله و آسیب گسترده به این سه نیروگاه، هزینه بازسازی 0/7 تا 4/9 میلیارد دلار نیز برآورد میشود.
این موضوع را نیز باید در نظر داشت که برآوردهای مذکور تنها معطوف به بازسازی نیروگاهها و تامین گاز طبیعی صنعت پتروشیمی است و هزینه بازسازی مجتمعهای آسیبدیده بهمراتب بیشتر است.
آثار کاهش تولید فولاد و پتروشیمی بر زنجیره ارزش
کاهش تولید در صنایع پتروشیمی و فولاد، آثار قابلتوجهی بر زنجیرههای پاییندستی و بخشهای وابسته برجای گذاشته است. بسیاری از صنایع از جمله خودروسازی، لوازم خانگی، بستهبندی، ساختمان، تولید قطعات صنعتی، صنایع غذایی و تولید محصولات پلاستیکی برای تامین مواد اولیه خود به محصولات فولادی و پتروشیمی وابستگی بالایی دارند. کاهش عرضه این محصولات موجب بروز کمبود مواد اولیه، افزایش هزینههای تولید، کاهش ظرفیت بهرهبرداری واحدهای صنعتی و در برخی موارد توقف خطوط تولید شده است. همچنین افزایش قیمت نهادههای واسطهای، حاشیه سود بنگاههای پاییندستی را کاهش داده و توان رقابتی آنها را در بازارهای داخلی و صادراتی تضعیف کرده است.
تداوم این شرایط میتواند به کاهش تولید در صنایع مصرفکننده افزایش قیمت کالاهای نهایی و تشدید فشارهای تورمی در اقتصاد منجر شود. یکی از صنایع پر آسیب در این میان، صنعت خودروسازی است که به انواع ورق سرد صنایع فولادی و انواع پلیاتیلن
برای ساخت قطعات پلاستیکی وابسته است؛ براساس آمارهای دو خودروساز بزرگ کشور، یعنی ایران خودرو و سایپا، تولید خودرو در دو ماهه نخست سال 1405 نسبت به مدت مشابه سال قبل بیش از 44 درصد کاهش یافته است.
همزمان با اختلال در عرضه محصولات پتروشیمی، برخی گریدهای پلیپروپیلن با افزایش قیمتی بیش از 40 درصد مواجه شدند و بخش قابلتوجهی از تولیدکنندگان صنعت بستهبندی از افزایش هزینه مواد اولیه خبر دادهاند. مجموعه این تحولات را میتوان یکی از عوامل موثر بر افزایش تورم ماهانه 8٫8 درصدی اردیبهشت 1405 دانست.