نشریه آفتاب خاورمیانه

امیر بهزادی‌نیا

معاون شعبه بانک خاورمیانه

بلاک‌چین و ارزهای رمزنگاری‌شده

بلاک‌‌چین یک فن‌‌آوری ثبت و نگهداری اطلاعات در پایگاه داده است که ابتدا بابت تولید اولین ارز رمزنگاری‌شده یعنی بیت‌‌کوین به کار گرفته شده است. ارزهای رمزنگاری‌شده یکی از چالشی‌‌ترین مباحث علوم فن‌‌آوری اطلاعات، اقتصاد و مالی است. دراین‌بین اما بیت‌‌کوین مورد ویژه‌‌تری است ازآن‌جهت که اولین بار از تکنولوژی بلاک‌‌چین به‌منظور تولیدش استفاده شده و همچنین مشهورترین ارز رمزنگاری‌شده است. نوسانات شدید قیمت بیت‌‌کوین برخی را به این فکر انداخته است که آیا به ارزهای رمزنگاری‌شده و اساسا به بلاک‌‌چین‌‌ها می‌‌توان خوش‌بین بود؟ اگر بتوان تفاوت ارز رمزنگاری‌شده را از بلاک‌‌چین‌‌ها تشخیص داد جواب سوال مشخص خواهد شد. شاید بتوان با ذکر یک مثال تفاوت این دو را بهتر بیان کرد. اگر فرض کنیم که بلاک‌‌چین یک باتری لیتیومی مدرن باشد، بیت‌‌کوین را می‌‌توان به یک خودروی برقی تشبیه کرد. درواقع همان‌طور که خودروهای برقی از باتری‌‌های لیتیومی مدرن استفاده می‌‌کنند، بیت‌‌کوین نیز در دل خود از تکنولوژی بلاک‌‌چین استفاده کرده است. حال اگر یک خودروی برقی بعد از چند سال از رده خارج شود نمی‌‌توان نتیجه گرفت که تکنولوژی استفاده شده در باتری‌‌ها بی‌‌ارزش است. این موضوع می‌‌تواند مرتبط با عوامل مختلف ازجمله طراحی ضعیف موتور و یا شکل بدنه آن باشد. با این توصیف افول بیت‌‌کوین و حتی عدم استفاده احتمالی از آن نیز نشانه‌‌ای بر بی‌فایده بودن بلاک‌‌چین‌‌ها نیست. درک این نکته ضروری است که مشکلات بیت‌‌کوین نه از تکنولوژی استفاده شده در آن بلکه از محدودیت‌‌های طراحی اولیه آن نشات می‌‌گیرد.

مشکلات ارزهای رمزنگاری‌شده

عمده مشکلات بیت‌‌کوین و سایر ارزهای دیجیتال از عدم نظارت یک مقام رسمی (محلی و بین‌المللی) نشات می‌‌گیرد. بگذارید با نحوه قیمت‌‌گذاری بیت‌‌کوین شروع کنیم. اصولا چرا بیت‌‌کوین باید ارزش داشته باشد؟ در پاسخ باید گفت بیت‌کوین کمیاب است، کاربرد دارد و همچنین برای آن تقاضا وجود دارد. مجموع این عوامل یعنی منابع محدود، قابلیت معامله و سرمایه‌‌گذاری و همچنین وجود منابع عرضه و تقاضا منجر به این می‌‌شود که بیت‌‌کوین از دیدگاه اقتصادی ارزش داشته باشد.3 مشکل از جایی آغاز می‌‌شود که این ارزش قابل اعتماد نیست و به بیان بهتر نوسانات هیجانی شدید دارد. از اواسط آبان ۱۳۹۶ تا اواخر دی‌ ۱۳۹۶ همان سال ارزش هر بیت کوین از حدود ۶۰۰۰ دلار به حدود ۱۹٫۰۰۰ دلار رسید و بعد در یک‌فاصله یک‌ماهه به حدود ۱۱٫۰۰۰ دلار سقوط کرد.

یکی از علل این تغییرات شدید وجود کسانی است که منابع قابل توجهی بیت‌‌کوین در اختیار دارند. با ایجاد یک ترند فکری و انتشار یک شایعه در فروم‌‌های گفتگو، بازار آماده تفسیر اشتباه تغییرات قیمت می‌‌شود و یکی از مالکان بزرگ (وال‌‌ها) با ایجاد یک عرضه و یا تقاضای بزرگ، کل بازار را دستخوش تغییر می‌کند. چنین اتفاقی در بازارهای بورس اوراق بهادار هم ممکن است اتفاق بیافتد اما با این تفاوت که در اینجا یک نهاد ناظر حضور دارد. در بازارهای بورس اوراق بهادار شرکت‌‌ها به‌شدت تحت کنترل هستند. اصل افشاء اطلاعات تاثیر گذار که توسط نهاد ناظر کنترل می‌‌شود مانع از آن می‌‌شود که سهامداران عمده بازار را دست‌‌کاری کنند.

نبود نهاد ناظر مشکل دیگری را نیز به وجود آورده است. عدم احراز هویت در تراکنش ارزهای رمزنگاری‌شده، استفاده از آن را برای تامین مالی فعالیت‌‌های مجرمانه جذاب کرده است. در این رابطه برخی رسانه‌‌ها گزارش کرده‌‌اند که داعش نیز بخشی از فعالیت‌‌های تامین مالی خود را از طریق بیت‌‌کوین انجام می‌‌دهد. از دیگر مشکلات ارزهای رمزنگاری‌شده می‌توان به ظرفیت محدود پلتفرم‌ها در پشتیبانی مبادلات6 اشاره کرد. در بهترین حالت، پلتفرم بیت‌‌کوین می‌‌تواند تنها هفت تراکنش در ثانیه انجام دهد درحالی‌که ویزا (VISA) در هر ثانیه ۲۴٫۰۰۰ تراکنش را پشتیبانی می‌کند.

کاربردهای دیگر بلاک‌چین

همان‌طور که پیش‌تر گفته شد برخی به‌اشتباه تصور می‌‌کنند که کاربرد بلاک‌‌چین محدود به ایجاد ارزهای رمزنگاری‌شده است. درواقع بلاک‌‌چین تکنولوژی است که خدمت «اطمینان سازی» را که سابقا صرفا توسط نهاد سومی مانند بانک ارائه می‌‌شده است را ایجاد کرده، البته با هزینه کمتر.

این ویژگی منحصر به فرد می‌‌تواند در بسیاری از زمینه‌‌ها مورد استفاده قرار گیرد. در ادامه دو مورد از مهم‌ترین این کاربردها توضیح داده شده است؛

قراردادهای هوشمند: فرض کنید قصد خرید یک اتومبیل را دارید. به نمایشگاه خودرو می‌‌روید، در مورد قیمت توافق می‌‌کنید، مبلغ را پرداخت می‌‌کنید و همزمان اسناد مالکیت را به نام خود تغییر می‌‌دهید. در این فرآیند در دو نقطه نیاز به ایجاد «اطمینان» است. اولین بار و در هنگام پرداخت پول فروشنده از شما یک پرداخت تضمین شده را طلب خواهد کرد و احتمالا شما با ارائه یک چک بانکی تضمین شده نیاز فروشنده را تامین می‌‌کنید. در مقابل شما می‌‌خواهید «مطمئن» باشید اسناد مالکیت به نام شما تغییر کند و به این منظور نیاز به یک دفتر اسناد رسمی دارید (پس تا به اینجا نیاز به یک بانک و یک دفتر اسناد رسمی به‌عنوان نهاد سوم تضمین کننده وجود دارد). حال بلاک‌‌چین یک راهکار جایگزین با عنوان قرارداد هوشمند پیشنهاد می‌کند که به این ترتیب عمل می‌کند؛

فروشنده تمامی مشخصات ماشین (قیمت، نوع، شماره اسناد و غیره) را در شبکه بارگذاری می‌کند. خریدار اقدام به انعقاد قرارداد هوشمند با فروشنده می‌کند. بر اساس این قرارداد هر مرحله که تمام شود به‌صورت خودکار مرحله بعد شروع به کار می‌کند. وقتی مبلغ پرداخت شد تراکنش به‌صورت غیرقابل بازگشت در تمام شبکه توزیع شده و پایگاه داده بروز می‌‌گردد، بلافاصله بعد از پرداخت مشخصات مالکیت خودرو تغییر و از فروشنده به خریدار منتقل می‌‌گردد. این اطلاعات نیز به‌صورت غیرقابل بازگشت در شبکه توزیع و پایگاه داده به‌روزرسانی می‌‌شود. پس بلاک‌‌چین عملا بانک و دفتر اسناد رسمی را حذف کرده است (به دلیل مطمئن بودن طرفین از ثبت اطلاعات و عدم تغییر آن‌ها نیاز به نهاد سومِ اطمینان‌‌ساز نیست). امنیت بالای شبکه، در دسترس بودن اطلاعات (دفتر کل توزیع شده) و عدم امکان دست‌کاری اطلاعات باعث شده تا این نقل‌وانتقال (شامل وجه و اطلاعات مالکیت) به‌صورت قطعی و غیرقابل بازگشت صورت پذیرد.

خدمات دفتر اسناد رسمی: تمام خدماتی که یک دفتر اسناد رسمی در قالب نهاد سومِ اطمینان‌‌ساز ارائه می‌کند می‌‌تواند در یک شبکه مبتنی بر بلاک‌‌چین با هزینه کمتر بازتولید شود. البته به دلیل حساسیت دولت‌‌ها و نظارت بر انتقال دارایی‌‌ها و همچنین لزوم اخذ مالیات، این سرویس تنها در صورتی ایجاد خواهد شد که دولت بر شبکه نظارت داشته باشد. بازارهای جهانی شوک‌‌های بزرگی را طی دو دهه گذشته و در دوران دنیای پسا ‌دیجیتال مانند ترکیدن حباب معروف به دات‌کام و یا بحران مسکن در سال ۲۰۰۸ میلادی تجربه کرده‌‌اند. اما هرکدام از این تجربه‌‌ها منتج به قوی‌‌تر شدن بازارها شده‌‌ است. به همین ترتیب و با ترکیدن حباب بیت کوین و حتی با از بین رفتن این ارز، فن‌‌آوری‌‌های بلاک‌چین وارد فاز جدید و مهیج‌‌تری می‌‌شوند.

امروزه جو روانی حاکم در پذیرش بلاک‌‌چین‌‌ها متاثر از عوامل متناقضی است که نتیجتا ابهاماتی در میان دولتمردان، تجار و کاربران عادی به وجود آورده است. همچنین سایر کاربردهای بلاک‌‌چین نادیده گرفته شده و صرف به کاربرد آن در نظام‌‌های پرداخت توجه شده است. اولین گام برای شفافیت بیشتر و تسهیل فرآیند تصمیم‌‌گیری در استفاده از بلاک‌‌چین، ایجاد درک درست از قابلیت‌‌های آن است. آینده بلاک‌‌چین با آینده بیت‌‌کوین یکسان نخواهد بود. بیت‌‌کوین ممکن است به شکستی تکنولوژیک تبدیل شود که در آینده به‌عنوان مطالعه موردی در دانشگاه‌‌ها موردبحث قرار گیرد اما بلاک‌‌چین‌‌ها سرنوشت متفاوتی خواهند داشت. شاید بهتر است بگوییم بلاک‌‌چین‌‌ها سرنوشت‌ساز خواهند شد.