نشریه آفتاب خاورمیانه

گردآوری و ترجمه: نیلوفر رحمانیان
(روزنامه‌نگار و نویسنده نشریه آفتاب خاورمیانه)

جهان کم کم با پول نقد خداحافظی می‌کند. با اینکه اسکناس و سکه هنوز هم در اقصی نقاط دنیا رایج است، حتی قبل از همه‌گیری کرونا هم با افزایش روزافزون تراکنش‌های آنلاین روبرو بودیم. قرنطینه‌ها و ملزومات پایبندی به پروتکل‌های بهداشتی ماه‌های گذشته هم، به احتمال زیاد، این روند را تسریع کرده است. در برخی کشورها پول کاغذی و فلزی سهم کوچکی از مبادلات مالی دارد؛ برای مثال در سال ۲۰۱۹ تنها ۴۰ درصد تراکنش‌های چین با پول فیزیکی انجام شده است. این رقم در ایالات متحده آمریکا ۳۲ درصد، در سوئد ۲۰ درصد و در کره‌ی جنوبی تنها ۱۴ درصد است. البته که این چالشی تازه برای بانک‌های مرکزی است.
موضع بانک مرکزی چین مشخص است: رمزارز «ارز واقعی» نیست و نمی‌بایست وارد بــازار شــود. عواقــب ایـــن گفتــه هــم افــت ۴۰ درصـدی ارزش ارزهـای دیجیتــال من‌جمله بیت‌کوین بود. از آن سو چین اعلام می‌کند که آزمایش نسخه‌ی دیجیتال یوان را شروع کرده است و همین باعث فشار دو چندان بر بانک‌های مرکزی سایر کشورها شده است. سقوط رمزارزها دوباره این پرسش را به یاد می‌آورد: اصلا چرا به ارزهای دیجیتال نیاز داریم؟ کروگمن در ستونش در نیویورک تایمز نوشت: «تا امروز بی‌شمار جلسه با علاقه‌مندان رمزارزها داشته‌ام. در تک تک این جلسات مودبانه پرسیده‌ام: این تکنولوژی کدام مشکلمان را حل می‌کند؟ از رمزارزها چه کاری برمی‌آید که ارزان‌تر و کاربرپسندتر از تکنولوژی‌های دیگر باشد؟ و تا به امروز، جوابی برای این سوال پیدا نکرده‌ام».
اگر رمزارزها اسباب سرگرمی خوره‌های تکنولوژی و آنارشیست‌های آزادی‌خواه باشد (فراموش نکنیم مخترع بیت‌کوین سایفرپانک‌ها بودند که هدفشان فراهم کردن موقعیتی بود تا افراد بتوانند بدون فاش شدن نام و اطلاعات شخصی‌شان مبادلات مالی داشته باشند) مسلم است که بانک‌های مرکزی علاقه‌ای بهشان ندارند. حتی از رشد سیصد درصدی بیت‌کوین علی‌رغم تمام افت و خیزها در سال گذشته ککشان هم نمی‌گزد. آنچه اسباب نگرانی بانک‌های مرکزی است این است که رمزارزها امروز بخشی از سیستم مالی در سایه شده‌اند که درصدد نفوذ به سیستم رسمی است. الکساندر هاگلوکن، خبرنگار اقتصادی آلمانی در کتاب «پایان آنچه تا امروز درباره‌ی پول می‌دانستیم» نوشته است: «شرکت‌های دیجیتال جدید، مثل علی‌بابا و آمازون و گوگل، به پول نقدی که به زعم میلیاردها آدم ضرورت داشته تاخته‌اند. ارزهای دیجیتال نوپا، امثال بیت‌کوین و لیبرا، دارند به ارزهای رسمی که قرن‌هاست بر مناسبات روزمره‌مان غالبند می‌تازند... و این لرزه بر بدنه‌ی اعتقادات جمعی بسیاری از ملت‌ها خواهد انداخت».
این نزاع با ارز دیجیتال محدود به بانک مرکزی چین نیست؛ باقی‌شان هم دغدغه‌مندند و با جدیت پیگیر رشد سیستم مالی تازه‌اند. مسئله فقط تکنولوژی بلاک‌چین نیست که پول سنتی را به چالش کشیده؛ بحران کرونا خود باعث پس راندن هر چه بیشتر پول نقد و اعتبار دادن به انواع پول‌های دیجیتال شد. همان‌طور که «اکونومیست» اخیرا نوشت: «امروز پلتفرم‌های مالی بیش از سه میلیارد کاربر دارند که از کیف‌پول‌های دیجیتال و اپلیکیشن‌های پرداخت استفاده می‌کنند. علاوه بر شرکت‌های متخصص قدیمی‌تر مثل پی‌پال و آنت‌گروپ و ویزا، شرکت‌هایی شبیه فیسبوک هم دارند به بازار ارزهای دیجیتال وارد می‌شوند.»
این مارک زاکربرگ بود که گستاخانه بانک‌های مرکزی را از خواب بیدار کرد. روزی که اعلام کرد می‌خواهد لیبرا را راه‌اندازی کند و از این ارز در شبکه‌ی فیسبوک استفاده کند، همه شوکه شدند. بناست لیبرا پول دیجیتالی بر پایه‌ی ارزهای سنتی باشد. این قضیه به ۲۰۱۹ برمی‌گردد. ژان پیر لاندو، از مدیران اسبق بانک فرنچ ناسیونال به اکونومیست گفت: «این خبر شوک بزرگی به جامعه‌ پول بین‌المللی وارد کرد.»
ترس بانک‌های مرکزی از یک سیستم مالیِ در سایه بی دلیل نیست. سیاست‌های مالی این بانک‌ها نه تنها ضامن ثبات سیستم مالی بین‌المللی است بلکه چرخ اقتصاد را هم می‌چرخاند. اگر به خاطر دخالت‌های سنگین بانک‌های مرکزی نبود، اقتصاد دنیا به احتمال زیاد بعد از بحران مالی سال ۲۰۰۸ و ۲۰۰۹ شاهد «رکود بزرگ» دیگری می‌بود. یا مثلا همین امروز و به خاطر همه‌گیری کرونا. حامیان رمزارزها هم یا اهمیتی نمی‌دهند یا دشمن قسم‌خورده‌ی سیاست‌های بانکی‌اند. برای مثال جامعه‌ی بیت‌کوین بر نظریات لودیگ فون میزس و فردریش هایک بنا شده؛ دو تئوریسین «مکتب اتریشی» که بانک‌های مرکزی را مضر و بعضا موسسات سوسیالیستی می‌دانند که مناسبات بازار آزاد را به هم می‌زنند. به زعم بسیاری من جمله «اکونومیست» انتهای مسیر فاجعه‌بار است:‌ «اگر پرداخت‌ها و حساب‌های سپرده و وام‌ها به بخش خصوصی دیجیتال منتقل شود، بانک‌های مرکزی دیگر نمی‌توانند در مواقع بحران تاثیرگذار باشند.»
از راه‌کارهایی که بعضی بانک‌های مرکزی در پیش گرفته‌اند، راه‌اندازی ارز دیجیتال مخصوص خودشان است. دست‌کم درباره‌ی دلار و یورو و روبل که تصمیماتی در دست اتخاذ است؛ زمزمه‌هایی هم در مورد فرانک به گوش می‌رسد. ولی برای مثال یوروسیستم هنوز تصمیم قطعی درباره‌ی معرفی یوروی دیجیتال نگرفته است. جولای ۲۰۲۱ اعضای بانک مرکزی اروپا برنامه‌ی مطالعاتی دوساله‌ای را برای بررسی پروژه‌ی یوروی دیجیتال آغاز کردند. بسیاری سوالات در زمینه‌ ارزهای دیجیتال هنوز بی‌جوابند. مثلا گام اول نخستین فاز این پروژه این است که چطور یوروی دیجیتال می‌تواند برای شهروندان اروپا ارزش افزوده همراه داشته باشد. به علاوه طی این دو سال می‌بایست تهدیدهای احتمالی ثبات نظام مالی، تراکنش‌هاش مالی و سیاست‌های پولی را به دقت بررسی کرد. مشخصا بانک‌های مرکزی نگران‌اند که از تراکنش‌ها کنار گذاشته شوند و یا در صورت تبدیل سپرده‌ها به ارز دیجیتال، تغییرات منفی در نحوه‌ی سپرده‌گذاری مردم صورت بگیرد. به ویژه با توجه به تاثیرات احتمالی این جایگزینی، یوروسیستم می‌بایست از نحوه‌ی استفاده از یوروی دیجیتال به عنوان روشی برای پرداخت و نه روشی برای حفظ ارزش اطمینان حاصل کند.
چالش دوم تنش میان ضمانت حریم خصوصی از یک سو و تبادلات منحصرا گمنامی از دیگر سو است که اهدافی غیرقانونی را دنبال می‌کنند. یعنی بانک‌ها می‌بایست هم‌زمان که حافظ اطلاعات شخصی کاربرانشان هستند، از پول‌شویی و مبادلات مالی تروریستی و فرار از مالیات جلوگیری کنند. از این رو عقلانی است که بانک‌های مرکزی سیاست آهسته در این مسیر گام برمی‌دارند. تنها در پایان این پروژه‌ی تحقیقاتی است که بانک مرکزی اروپا تصمیم به استفاده یا عدم استفاده از یوروی دیجیتال خواهد گرفت. گذشته از این، در دنیای دیجیتال خطرات دیگری از جمله حمله‌ی هکرها و هجوم بدافزارها بانک‌های مرکزی را تهدید می‌کند.
ازعوارض جانبی دیگر چنین تغییری می‌توان به چالش‌هایی که برای بانک‌های ملی ایجاد می‌شود نام برد. بانک‌های ملی، اعم از دولتی یا خصوصی، سال‌ها است که میان بانک مرکزی و مردم نقش واسطه را بازی می‌کنند. بسیاری بر این باورند که با دیجیتال شدن ارزها، نیاز اولیه به وجود بانک‌های میانجی از میان می‌رود و هر کاربر می‌تواند با یک اکانت مستقیم به بانک مرکزی کشور متصل باشد. هرچند همین که کاربران می‌توانند تنها با یک کلیک کل سپرده‌شان را از بانک خارج کنند می‌تواند باعث تزلزل ثبات بانکی شود.
دیجیتال شدن ارز برای بانک‌های مرکزی مزایایی هم دارد. یکی اینکه فرصتی فراهم می‌کند تا انباشت سرمایه و سود بانکی را قدرتمندتر دنبال کنند. هر چه نباشد در نظام فعلی عده‌ی بسیاری ترجیح می‌دهند در عوض سپردن سرمایه‌شان به بانک، آن را به صورت شخصی پس‌انداز کنند و بدین ترتیب پولشان از چرخه‌ی مالی کشور خارج می‌شود. با دیجیتال شدن ارز رایج کشور چنین کاری عملا غیرممکن خواهد شد. در نتیجه بانک‌ها می‌توانند مبلغ و تعداد وام‌هایی که به شهروندان و شرکت‌ها می‌دهند را افزایش دهند. البته این قدرت گرفتنِ بانک‌های مرکزی هم به خودی خود اسباب نگرانی بسیاری، به ویژه از حیث سیاسی و اجتماعی، است.
به هر روی گریزی در کار نیست. بانک‌های مرکزی ناچارند خودشان را با تمایل فزاینده‌ی مردم به استفاده از تراکنش‌های آنلاین و ارزهای دیجیتال، خصوصا بعد از همه‌گیری، وفق دهند. رئیس بانک مرکزی روسیه می‌گوید ارزهای دیجیتال آینده‌ی نظام بانکی روسیه خواهند بود. مسکو برگه‌ی مشاوره درباره‌ی روبل دیجیتال را اکتبر منتشر کرد و قصد دارد امسال آزمایش‌هایش را شروع کند. بنا بر گزارش بانک مرکزی اروپا در میان نوزده کشور اروپایی در سال ۲۰۱۹، شاهد رشد ۸ درصدی تراکنش‌های آنلاین بوده‌ایم. ۹۸ میلیارد تراکنش به ارزش ۱۶۲ تریلیون دلار. عجیب نیست که هانس والتر پترز از بی‌.دی.بی می‌گوید: «یوروی دیجیتال مهم است و راه جایگزینی در کار نیست.»
 با این همه پیش‌بینی می‌شود ارزهای دیجیتال در ابتدا متقاضی چندانی نداشته باشند. هر چه نباشد هنوز هم در بسیاری کشورها، حتی کشورهای ثروتمندی مثل آمریکا، بسیاری از مردم حتی حساب بانکی ندارند و ترجیح می‌دهند مبادلاتشان را فقط با پول نقد انجام بدهند، چه برسد به ارز دیجیتال. پیش‌بینی دیگر که شاید کمتر به آن پرداخته می‌شود افزایش تنش‌ها و پیچیدگی‌های سیاسی برای استفاده از دست‌کم برخی، ارزهای دیجیتال به وجود خواهد آمد. مثلا از چشم‌اندازهای بانک مرکزی چین برای پروژه‌ی یوان دیجیتال غلبه بر انحصار ارزهای غربی، دلار و یورو است و همین باعث فشاری بیش از پیش بر بانک‌های مرکزی اروپایی و آمریکا شده است.
مسئله‌ی دیگر امکان تراکنش‌های مالی ثبت نشده است که بر قدرت سیاسی کشوری مثل آمریکا اثر می‌گذارد چرا که اعمال تحریم‌های مالی را برایش سخت می‌کند. به گفته‌ی مایکل گرین‌والد از اعضای سابق وزارت دارایی آمریکا، اسباب نگرانی کشورهایی مثل آمریکا شده است. او می‌گوید: «آنچه مرا نگران می‌کند این است که روسیه و چین و ایران هر کدام در بانک‌های مرکزی‌شان ارزهای دیجیتال خودشان را راه بیندازند و به این ترتیب مبادلاتی بدون نیاز به دلار داشته باشند و باقی کشورها هم همین مسیر را در پیش بگیرند. این واقعا نگران‌کننده است.»
به نظر می‌رسد متخصصان و بانکداران تا به این لحظه در مورد هیچ چیز تصمیمی قطعی نگرفته‌اند.
همان‌طور که اشاره شد، حتی نسبت به لزوم استفاده از رمزارزها هم شبهاتی در کار است چرا که به زعم بسیاری با همین خدمات آنلاینی که بانک‌های سرتاسر جهان فراهم کرده‌اند، نیاز مبرمی به تغییر کل نظام مالی نیست و با اینترنتی شدن بسیاری از خدمات، بدون هزینه‌ی زمانی و مالی و خطرات احتمالی چنین تغییر هنگفتی، می‌توان از مزایای دنیای دیجیتال بهره برد.

منابع
1- Krypto-Geld droht Zentralbanken zu unterwandern – jetzt wollen sie handeln
2- Warum die Zentralbanken über eine eigene digitale Währung nachdenken (watson.ch)
3- Digitales Zentralbankgeld – gehen Notenbanken neue Wege?
4- Digitales Zentralbankgeld – gehen Notenbanken neue Wege? | Deutsche Bundesbank
5- Wozu ein digitaler Euro, Dollar oder Yuan?
6- Digitales Geld: Wozu ein digitaler Euro, Dollar oder Yuan? | ZEIT ONLINE
7- Digitales Zentralbankgeld: Was wäre wenn …?
8- Digitales Zentralbankgeld: Was wäre wenn …? - BANKINGCLUB
9- Europäische Zentralbank will Währung schaffen: Schafft der digitale Euro das Bargeld ab? Für Bürger könnte das Nachteile bringen
10- Finanzen: Europäische Zentralbank will Währung schaffen: Schafft der digitale Euro das Bargeld ab? Für Bürger könnte das Nachteile bringen | SÜDKURIER (suedkurier.de)
11- Digital currencies are the future for Russia’s financial system, central bank governor says
12- Digital currencies are the future for Russia, central bank chief says (cnbc.com)